Piasten en Přemysliden: Mythen rond de vroege Poolse en Tsjechische dynastieën

Bij het bestuderen van mythen rondom de vestiging van de Poolse Piastendynastie en de Tsjechische Přemyslidendynastie in de negende eeuw is het moeilijk om overeenkomsten over het hoofd te zien. Zijn deze overeenkomsten toevalligheden, die in taalkundige kringen als “valse vrienden” zouden worden omschreven, of is er sprake van een verband dat zich al dan niet wetenschappelijk laat verklaren? Een aantal voorbeelden.

Het is een toeristische trekpleister in Kraków: de grot aan de voet van de Wawelheuvel waarin de draak moet hebben gewoond. De draak die door de mythische held annex schoenmaker (afhankelijk van de gekozen mythe) Krak (of Krakus) werd gedood met behulp van een slimme list (hij vulde een lam met salpeter, dat de draak opat en zo dorstig werd dat hij begon te drinken uit de Wisła en ontplofte) waarna Krak koning werd en de stad naar hem vernoemd. Even verderop, aan de andere kant van de Wisła, ligt de Wandaheuvel, vernoemd naar Kraks legendarische dochter. Na de dood van haar vader werd Wanda koningin van de Polen. Deze vreugde was echter van korte duur. Wanda pleegt namelijk zelfmoord na een inval van de Alemannen. Hun leider had haar ten huwelijk gevraagd en zij had geweigerd, waarna de Alemannen Polen binnenvielen. Wanda wierp zichzelf in de Wisła, om ervoor te zorgen dat haar weigering van een huwelijk Polen niet meer in gevaar kon brengen.

Van het verhaal van Wanda (en ook dat van Krak) zijn in de historiografie verschillende versies te vinden. De vroegste versie komt uit de twaalfde eeuw en is van de Poolse bisschop en historicus Wincenty Kadłubek. Hierin pleegt Wanda juist geen zelfmoord, maar leeft na de overwinning op de Alemannen voort als eeuwige maagd. Pas in de vijftiende eeuw kwam de zelfmoordversie in zwang dankzij de Poolse historicus Jan Długosz, die zich baseerde op de Groot-Poolse Kronieken uit de veertiende eeuw.
Over de betrouwbaarheid van de mythe valt dus duidelijk te discussiëren. Volgens sommige historici is de mythe verzonnen door Wincenty Kadłubek, die zich baseerde op bestaande Slavische mythen en legenden.

Als we op die manier naar de mythen van Krak en Wanda kijken, is het misschien beter te begrijpen dat in de vroeg-Tsjechische mythologie een soortgelijk verhaal bestaat. De mythe van Krok, Libuše en Přemysl lijkt allereerst verbonden met de bovengenoemde Poolse mythe door de etymologische gelijkenis tussen Krak en Krok.

Krok, een mythische Tsjechische vorst, had een dochter die Libuše heette. Dit meisje, een schoonheid van formaat, werd door haar vader benoemd als zijn opvolger. Zijn volk was hier niet blij mee en vroeg het meisje een man te vinden, zodat de Tsjechen weer een mannelijke heerser zouden hebben. Libuše stemde hierin toe nadat ze een visioen had gekregen waarin ze een ploegende man met een kapotte sandaal zag. Ze gaf haar hofhouding opdracht hem te zoeken, en ze vonden Přemysl die precies voldeed aan haar omschrijving. Přemysl trouwde met Libuše en vestigde zo de Přemyslidendynastie, die Tsjechië tot in de veertiende eeuw zou regeren.

Dit verhaal wordt voor het eerst opgetekend in het Chronica Boëmorum van Cosmas van Praag uit de 12e eeuw. Hoewel er in het Přemysl en Libuše verhaal weinig overeenkomst te vinden is met het eerder genoemd verhaal van Wanda, lijkt de relatie tussen Krak en Wanda en Krok en Libuše ongeveer dezelfde.

Een vergelijkbaar patroon is te zien in het verhaal van de vestiging van de Piastendynastie in Polen, namelijk in de afkomst van de eerste vorst. De Piastendynastie werd volgens de mythe namelijk gevestigd door de wagenmaker Piast. (Piast Kołodziej). Hoewel de achtergrond verschilt, is het niettemin opvallend dat Piast en Přemysl van eenvoudige komaf zijn (hoewel dit natuurlijk een vrij standaard patroon is in dit soort mythen). In het geval van Piast zijn er ook nog engelen in het spel. De wrede en corrupte Polanenheerser Popiel (de Polanen heersten in het gebied dat nu Wielkopolska ofwel Groot-Polen heet, rondom Poznań) gaf namelijk een groot feest ter ere van de uithuwelijking van zijn zoon. Bij dit feest kwamen twee onbekenden, engelen waarschijnlijk, die door Popiel werden weggestuurd. De engelen druipen af en komen terecht op een feestje bij de eenvoudige wagenmaker Piast. Hier zijn ze welkom, al is er alleen bier en wat vlees. Als in de Bijbel wordt het bier en vlees vermeerderd en oneindig veel, terwijl bij het enorme feestmaal verderop bij Popiel plots al het eten op is. Een goed voorteken: Piasts zoon Siemowit wordt later Polanenkoning en Popiel wordt verdreven, om een roemloos einde te sterven op een eiland in het Gopłomeer, opgegeten door muizen. Dit verhaal wordt uitgebreid beschreven in de Eerste Poolse Kroniek van de Anonieme Galliër uit de vroege twaalfde eeuw.

Het lastige met mythen en legenden is altijd waar ze vandaan komen en hoe ze zich hebben ontwikkeld. Uit bovenstaande voorbeelden blijken verschillende overeenkomsten, zowel op etymologisch gebied als in verhaalpatroon. Het lijkt of deze verhalen stammen uit een vroeg-Slavische traditie en later zijn toegepast op de verschillende landen en dynastieën. Wie het weet mag het zeggen.

Bronvermelding:
Čornej, Petr en Jiři Pokorný, A Brief History of the Czech Lands to 2004  (Praag, 2003)
Iwański, Zbigniew, Legends of Kraków, (Kraków, 2009)

http://www.wikipedia.org/ , lemmata “Libuše”, “Piast dynasty”, “Přemyslid dynasty”, “Princess Wanda”, “Krakus” en “Wawel Dragon”.  

Jesse Beentjes

Advertenties

2 thoughts on “Piasten en Přemysliden: Mythen rond de vroege Poolse en Tsjechische dynastieën

  1. Mythen zijn een interessante bron van studie. Ik weet niet precies wat de eerste schriftelijke bronnen van deze mythes zijn, maar als deze in de 18-19e eeuw, ten tijde van de Nationale Wedergeboorte zijn opgetekend kan de eenvoudige komaf van de heersers gemakkelijk verklaard worden. Deze periode was een periode van verheerlijking van het eenvoudige volk en de boeren als ‘pure mens’. Mensen waren op zoek naar hun oorsprong en omdat de elite vaak zeer sterk internationaal georienteerd was (de russische elite sprak bijvoorbeeld voornamelijk Frans, de Tsjechische elite voornamelijk Duits) waren boeren interessant.

  2. Ik geloof dat de mythen al voor de 18e/19e eeuw opgetekend waren, zoals dus in het werk van Kadłubek en van Cosmas van Praag, maar in ieder geval zijn herleefd in de Nationale Wedergeboorte (in ieder geval in Tsjechie, in Polen was daar natuurlijk nauwelijks sprake van door de Poolse Verdelingen uit de 18e eeuw)

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s