De rol van de vrouw in de Slavische mythologie en de invloed van de kerstening van de Slaven

Enkele jaren geleden heb ik De oorsprong van het gezin, van de particuliere eigendom en de staat van Friedrich Engels gelezen. Ik wist meteen dat dit een werk was dat ik niet snel zou vergeten. Engels baseerde het eerste deel van dit werk op het boek Das Mutterrecht: eine Untersuchung über die Gynaikokratie der alten Welt nach ihrer religiösen und rechtlichen Natur van de Bazelse rechtsfilosoof en ethnoloog Johann Jakob Bachofen. Bachofen beweerde dat lange tijd gynaecocratie[i] de norm was voor het menselijk samenleven voordat het door een universeel patriarchaat vervangen werd. De omwenteling van matriarchale naar patriarchale structuur van de menselijke gemeenschappen, de oorsprong en de bedoeling van het huwelijk en de invloed van religie op dit alles lieten mij in verwarring achter. Engels wist het overtuigend te brengen en duidde privébezit  aan als aanstichter van de dominantie van het mannelijk geslacht, gelijkende de klassentegenstellingen. Mannen werden in mijn beleving machtswellustige onderdrukkers die  zich legitimeerden door middel van religie en door het beheren van de middelen om te voorzien in de eerste levensbehoeften. In de praktijk ligt dit natuurlijk genuanceerder.
            Ik werd aan het boek van Engels en aan de theorieën van Bachofen herinnerd toen ik op het spoor kwam van de Tsjechische Libuše, de vrouw die het stichten van Praag voorspelde en de stichtster van de dynastie van de Přemysliden. De mythische heerser Krok droeg zijn heerschappij over aan zijn jongste dochter Libuše, die naast heerseres ook zieneres en rechter was. Zij regeerde door middel van haar voorspellende krachten en visioenen. Zij vervulde ruime tijd haar plichten met succes totdat er bij een conflict tussen twee mannen over de verdeling van land wrijving ontstond. Het oordeel van Libuše werd door de verliezende partij niet geaccepteerd en hij sprak zich uit tegen het idee van een vrouwelijke heerseres. Zij waren de enige gemeenschap die door een vrouw bestuurd werd en de verliezer wilde bestuurd en berecht worden door een man. Libuše schikte zich hierin en zorgde voor een man aan haar zijde. Een man die belasting zal gaan innen, de bevolking tot horigen zal omvormen en die strenger zal heersen. Libušes vrouwelijke heerschappij op basis van intuïtie, vrijheid en compassie maakte plaats voor een strenge mannenheerschappij.
            Deze omwenteling is vanuit de gebeurtenissen in de geschiedenis te verklaren. De periode waarin Libuše haar macht overdraagt aan haar man is ook de periode van kerstening in de Slavische gebieden. In Polen begint de kerstening met de bekering van hertog Mieszko I in de 9e eeuw. Mieszko was in eerste instantie een heiden maar neemt, als hij met de Tsjechische prinses Doubrava  trouwt, uit geopolitieke overwegingen het christendom aan. De eerste berichten over Tsjechische kerstening stammen al uit de 8e eeuw, waarin Moravische edelmannen in Passau gekerstend worden. De Polen nemen in die periode de Tsjechische christelijke gebruiken en invloeden over om onafhankelijk te blijven van de Saksen die de Slaven, welke voornamelijk tussen de Elbe en de Oder leefden, aan het onderwerpen waren. Die kerstening was natuurlijk niet van de ene op de andere dag volbracht. Oude heidense tradities en gebruiken maakten langzaam plaats voor die uit de Christelijke wereld.
            De oude tradities werden verspreid binnen een vertelcultuur. Minstrelen, narren en blinde venters vertelden hun verhalen terwijl zij van nederzetting naar nederzetting trokken. Zij waren zeer populair, niet alleen bij de gewone mensen maar ook bij gegoede families waren het graag geziene gasten. Bij de Slaven hebben deze verhalenvertellers zeer lang bestaan omdat de Slavische mythen, in tegenstelling tot de mythen van de oude Grieken, Azteken of Egyptenaren, niet opgetekend werden. Pas omstreeks de 10e eeuw deden geletterdheid en literatuur hun intrede. De verandering van vertelcultuur naar schrijfcultuur is niet snel tot stand gekomen, verhalenvertellers hebben nog lang bestaan. Het Christendom dat sterk patriarchaal was gevormd, werd gebruikt als legitimatie voor gezag. Bij de Christelijke heersers ontstond het idee dat verhalenvertellers hun gezag konden ondermijnen. De heidenen en de wereld waar zij uit kwamen moesten langzaam het veld ruimen al werden sommige heidense feestdagen hervormd en opgenomen in de christelijke kalender. De wijdverbreide Mariaverering in Polen schijnt ook op deze wijze uit aanpassing van de oude heidense gebruiken voort te vloeien. In navolging van de christelijke heersers had ook Peter de Grote het niet zo op verhalenvertellers, al was dit wel uit andere overwegingen. In zijn poging om in Rusland het bijgeloof uit te bannen stichtte hij niet alleen de Kunstkamera in Sint Petersburg maar liet hij ook alle verhalenvertellers in die tijd de tong uitsnijden. Al is dit, voor de goede orde, wel minstens zeven eeuwen later.
            In de oude Slavische vertellingen speelden vrouwen een centrale rol. Dit is niet vreemd als men de oude samenlevingsvorm van de Slaven bekijkt. Slavische stammen waren in verhouding tot de Germanen of Kelten klein en volgens matriarchale principes gestructureerd. De periode van kerstening en het einde van de matriarchale structuur van de gemeenschappen sluiten niet naadloos op elkaar aan. Er zitten nog enkele eeuwen tussen al is de invloed van het christendom niet te ontkennen. De omwenteling van matriarchale naar patriarchale structuur schijnt ook beïnvloed te zijn door Vikingen en Hunnen die sporen van hun samenlevingsstructuur en van hun gewelddadige aard hebben achtergelaten in de Slavische cultuur.
            In mijn inleiding heb ik al even aandacht besteed aan de theorie van Bachofen. Bachofen beweerde dat in de oude gemeenschappen waarin nog veel gemigreerd werd en die in mindere mate afhankelijk waren van landbouw, vrouwen de hoeksteen van de samenleving vormden. Dit had te maken met het feit dat alleen een moeder in die tijd de zekerheid had over de herkomst van het kind. Mannen waren een onzekere factor. Archeologische bewijzen voor de belangrijke rol van vrouwen in de Slavische gemeenschappen zijn bijvoorbeeld de wapens die gevonden zijn in de graven van de Slavische vrouwen, zij waren volgens deze theorieën jagers en krijgers. Zo ook Marja Morevna, een strijdster-koningin die in een vertelling de gevaarlijke Kosjchaj Bessmertni (Oud Gebeente de Onsterfelijke) verslagen heeft. Zij trouwt met prins Ivan die onverhoopt de schurk Kosjchaj nieuw leven inblaast en de prins ontvoerd en meevoert naar zijn rijk. De stoutmoedige strijdster Marja gaat op avontuur, verslaat Kosjchaj opnieuw en red haar prins Ivan.
            Ten tijde van de Nationale Wedergeboorte (18e en 19e eeuw) hebben velen zich ingezet om de volksvertellingen op papier te zetten. Doordat verhalen lang mondeling verspreid waren bestonden er verschillende versies van de verhalen en konden schrijvers deze gemakkelijk adapteren. Veel vertellingen zijn in deze tijd aangepast aan de op dat moment geldende normen. Terwijl in het verhaal van Marja Morevna oorspronkelijk Marja de prins redde van Kosjchaj, werd in de latere versies Marja door de prins gered, volgens de op dat moment geldende rolpatronen.
            De vroege Slavische geschiedenis is een interessant onderwerp van discussie waar nog veel onzekerheden over bestaan. Archeologische aanwijzingen wenken in de richting van een gynaecocratie maar met een gebrek aan schriftelijke bronnen blijft het giswerk. Ook de theorie van Bachofen wordt regelmatig aangeduid als een romantische fantasie over een vredige wereld waar vrouwen met zachtmoedige hand gemeenschappen besturen. Romantische fantasieën bieden gelukkig veel stof voor mythen en verhalen waar wij tot op de dag van vandaag van kunnen genieten. Al dan niet in verschillende versies.


[i] Vrouwenheerschappij

Bronnen:
*             Cotterel, A. (ed.)
               2004      Encyclopedie van de Wereldmythologie
                             Bath: Parragon Books Ltd.
*             Engels, F.
               1891   De oorsprong van het gezin, van de particuliere eigendom en van de staat
                          Moskou: Uitgeverij voor literatuur in vreemde taal
*             http://slavija.proboards.com/index.cgi?board=slavija&action=print&thread=5816
*             http://www.historynotes.info/slavic-nations-in-medieval-time-69/
*             http://www.dhm.de/ausstellungen/mythen/english/tschech.html
*             http://www.theosophy-nw.org/theosnw/world/anceur/eu-ggkn.htm
*            http://web.archive.org/web/20050322085045/http://www.geocities.com/reginheim/slavs.html

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s