Russische heldensagen: Over Identiteit en het Vertellen van Verhalen

Bij het lezen van de Russische heldensagen, in Rusland byliny genaamd, werd ik getroffen door de gruwelijke passages die ik er in aantrof. Hoofden worden er van hun romp gemaaid, harten met sabels doorkliefd en ogen met pijlen doorboord. En dat alles ook nog met een zekere nonchalance. Op de achterkant van het boek, een bundel Russische heldensagen bijeengebracht door M. A. Prick van Wely, lees ik: “De heldensagen ontstonden in Rusland zélf en geven het meest zuivere beeld van de levensgewoonten en tradities van het volk”. Dit zet aan tot denken. Betekent voor een Rus het losrukken van een hoofd dan hetzelfde als het uit de grond trekken van een krop sla?
Laat ik eerst in het kort uiteenzetten wat byliny precies zijn. Een goede definitie geeft Felix J. Oinas in zijn Essays on Russian Folklore and Mythology: “a special type of epic folk song, often loosely connected with some historical movement or event and embellished with much fantasy or hyperbole” (9).  Byliny zijn heldensagen, oude volksverhalen uit Rusland die oorspronkelijk zingend werden voorgedragen aan een publiek. De oudste byliny zijn nog rijk aan sprookjeselementen. Men vindt er draken, heksen en watergeesten. Helden veranderen zich in dieren en andersom, dieren spreken in mensentaal en het paard van de held legt minstens zeven werst per stap af, als hij al niet kan vliegen. Opvallend is vaak de bovennatuurlijke kracht van de held, zijn reusachtige gestalte en het gemak waarmee hij zijn tegenstanders met de grond gelijk maakt. In latere byliny, zoals de “cyclus van Novgorod” spelen ook gewone burgers een rol.
Ook B. Raptschinsky opent zijn bundel bijeengebrachte byliny direct met de overtuiging dat de verhalen representatief zijn voor het Russische volk. “Noch de literatuur, noch de muziek kunnen den buitenlander een zoo duidelijke voorstelling geven van de Russische volksziel en volksidealen als de sagen” (5). Later in zijn inleiding omschrijft Raptschinsky de drie bestanddelen van de sagen. Hij omschrijft de mytische laag, de heroïsche en de historische laag. De heroïsche laag is het interessantst ten opzichte van mijn verwarring die ik in mijn inleiding beschreef. “Hierin speurt men voor het eerst den scheppingsdrang van het volk, het streven om in de helden zich zelf te poëtiseeren, de eigen idealen te verpersoonlijken” (19). Hieruit kan ik opmaken dat de manier waarop de helden beschreven worden, een manier is van de oude Rus om zichzelf te positioneren. Zo wordt een identiteit gecreëerd door middel van het vertellen van verhalen. Een identiteit die, zoals Raptschinsky schrijft, “gepoëtiseerd” is. Met andere woorden: men kan het beschrevene overdrachtelijk opvatten. In de held die zijn tegenstanders uit het veld ruimt leest men hoe de Rus zichzelf neerzet als dapper en sterk.
Daarnaast is het van belang het idealistische karakter van de byliny niet uit het oog te verliezen. Het Russische volk heeft zijn idealen in zijn byliny beschreven. Deze zijn vooral terug te vinden in de figuur van Ielja Moeromjets, die in veel sagen terugkeert. “In hem vereenigen zich als in een focus alle idealen van het Russische volk” (Raptschinsky 34). Hij is goedhartig, beheerst, bezit lichaamskracht, moed en vastberadenheid. Prick van Wely en Raptschinsky hebben dus gelijk wanneer zij stellen dat de byliny een zuiver beeld geven van het Russische volk. Maar naar mijn inzicht gebeurt dit wel met een omweg. Immers, de byliny beschrijven hoe het Russische volk zichzelf graag neerzet, ze geven een ideaalbeeld. En dat beeld laat op zijn beurt inderdaad zien hoe de Rus is. Een heldhaftige held, die niet terugdeinst zijn tegenstanders met harde hand te lijf te gaan om daarbij koppen van rompen te scheiden, laat dus enkel de kracht zien die het Russische volk zichzelf wil aanmeten.

Bibliografie

Oinas, Felix J. Essays on Russian Folklore and Mythology. Columbus,   Ohio: Slavica Publishers, 1985.

Prick van Wely, M. A. Russische Heldensagen. Houten: Fibula/Unieboek,  1989.

Raptschinsky, B. Russische Heldensagen en Legenden. Zutphen: W. J. Thieme & Cie, 1924.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s