Een wandelende Orthodoxe icoon in het Roomse Polen.

Iedereen weet natuurlijk dat een icoon een afbeelding is van Christus of de Moeder Gods of van een van de heiligen. Iedereen weet ook, vermoed ik, dat iconen behoren tot de Oosters-orthodoxe, de Oriëntaals-orthodoxe Kerk en de Oosters-katholieke Kerken en dat ze onlosmakelijk verbonden zijn met het kerkelijke en spirituele leven van deze kerken. Het Rooms-katholieke geloof kent van oudsher wel iconen, soms onder Byzantijnse invloed, maar zij kregen nooit die verering die ze in de Orthodoxe kerken hadden en tegenwoordig nog steeds hebben. Iconen kun je dus verwachten in Griekenland, Rusland, de Balkanlanden, en misschien zelfs nog in Egypte of Ethiopië. Maar hoe komt dan in vredesnaam de van oorsprong Orthodoxe icoon ‘Moeder Gods Czestochowa’ terecht in de barokke kloosterkerk, van het gewone provinciestadje Częstochowa in het bijna volledig katholieke Polen?

De aanwezigheid in het katholieke Polen is niet het enige wat opvalt aan deze icoon. De icoon is met vele raadselen omgeven en deze ‘Moeder Gods Czestochowa’ is in meerdere opzichten een bijzondere icoon. De plaats Częstochowa is als bedevaartsplaats te vergelijken met Fatima en Lourdes. Haar status werd bevestigd door de bezoeken van Paus Johannes Paulus II en Paus Benedictus XVI. De icoon heeft niet alleen verschillende Poolse namen ‘Obraz Matki Boskiej Częstochowskiej’, of ‘Czarna Madonna’ of ‘Matka Boska Częstochowska’. Ze heeft volgens goed katholiek gebruik ook een Latijnse naam: ‘Imago thaumaturga Beatae Virginis Mariae Immaculatae Conceptae in Claro Monte’, maar ze heeft ook een Kerkslavische naam ‘Ченстоховская икона Божией Матери’. En dat is voor een katholiek relikwie niet zo gebruikelijk. De icoon vormt een brug tussen het Katholieke westen en het Orthodoxe oosten volgens Konrad Onasch e.a. in ‘Iconen, fascinatie en werkelijkheid’: ‘de Zwarte Madonna van Czestochowa is een van de beroemdste mariologische genadebeelden die de grens tussen oosterse Kerk en katholiek avondland overschrijden.’ Verder is opvallend aan dit icoon dat op haar kleed Franse lelies te zien zijn.
En dan natuurlijk niet te vergeten, dat volgens een van de overleveringen deze icoon geschilderd is door de evangelist Lucas persoonlijk. Het hout waarop de icoon geschilderd is, komt van de tafel uit het huis van Maria. Al deze bijzonderheden maken de vraag alleen maar spannender hoe deze bijzondere icoon nu in dat klooster in Czestochowa is gekomen.

Het antwoord op die vraag lijkt even ontnuchterend als bijzonder. Volgens de legende zou deze icoon uit zichzelf naar Czestochowaza en naar het Paulus klooster in Jasna Gora zijn gegaan. Als we deze legende dus mogen geloven is de icoon gewoon op een rustige namiddag wandelend naar Czestochowa gekomen.
Daar heeft ze goed werk gedaan want dankzij haar zijn twee belegeringen van het klooster afgeslagen. Tijdens een van die veldslagen in 1430 rukten de Hussieten de icoon uit het altaar. Ze namen haar mee, maar ontdekten onderweg dat de icoon steeds zwaarder werd. Toen ze haar met zwaarden probeerden stuk te hakken, begon de icoon te bloeden. Uiteindelijk viel de icoon onder het aanhoudende geweld in drie stukken uiteen. De koning gaf opdracht hem te restaureren, maar in de linkerwang van Maria lieten ze een litteken zitten.

Het verhaal van geschiedkundigen over de herkomst van de icoon lijkt wat aannemelijker te zijn. Het oorspronkelijke genadebeeld is van Byzantijnse oorsprong en moet ergens tussen de zesde en de veertiende eeuw geschilderd zijn. Op het kleed van de Zwarte Madonna zijn lelies te zien. Die lelies zijn het heraldische symbool van het Napolitaanse geslacht Anjou. In zijn huidige gedaante werd dit genadebeeld waarschijnlijk in de 14de eeuw door het huis van Anjou aan de Poolse koning Vadisav geschonken die het op zijn beurt in 1382 aan het Paulusklooster op Jasna Gora overdroeg. De donkere striemen in het gezicht zouden zijn ontstaan door inwijding of blikseminslag. De icoon werd in 1433 overgeschilderd, nadat het 3 jaar daarvoor bij een hiervoor beschreven overval door de Hussieten beschadigd was. Door de restauratie ontstonden een vermenging van de Byzantijnse iconografie en de stilistische middelen van de westerse schilderkunst uit de vijftiende eeuw. Het is een icoon van het ‘Hodigitria’ (de wegwijzende) type. ‘Het oerbeeld van dit type iconen bevond zich in het Hodegonklooster in Constantinopel. De hoofdkenmerken van deze iconen zijn nadrukkelijke, van de aanbidder/beschouwer eerbiedige afstand eisende frontaliteit met moeder en Kind, welsprekende uitdrukking van waarlijk beschermvrouwschap over het menselijk geslacht: Christus zit, met zijn rechterhand geheven in een zegenend gebaar en met in zijn linkerhand een gesloten schrifrol, op de linkerarm van de moeder Gods. Deze heeft haar rechterhand geheven naar het Kind een gebaar dat tegelijk aanbidding vraagt van de kijker’ (Konrad Onasch e.a. in ‘Iconen, fascinatie en werkelijkheid’ blz.161).

Zoals bij echte heiligen gebruikelijk is, kleven er veel onduidelijkheden aan de Zwarte Madonna. Vele legenden, verhalen, halve waarheden en hele onduidelijkheden omringen deze icoon. De interessante vraag bijvoorbeeld waarom deze icoon zwart is en de vele discussies die dit heeft opgeleverd in de katholieke kerk zal ik echter onbesproken moeten laten. De meeste van die bijzondere verhalen kan ik wegens ruimtegebrek niet aan de orde stellen. Door alle verhalen over de Zwarte Madonna dreigde echter ook bij mij voor het schrijven van dit blog onduidelijkheid de overhand te krijgen. Ik dreigde verstrikt te raken in alle bronnen. Alle in deze blog gebruikte bronnen, het boek ‘Iconen, fascinatie en werkelijkheid’ en de Engelse, Duitse en Nederlandse Wikipedia gaven alle verschillende versies van de feiten. Elke bron vertelden weer nieuwe legenden en waren vaak verschillend in de gebruikte data. Ik heb mij daarom voornamelijk laten leiden door het boek ‘Iconen, fascinatie en werkelijkheid’. Die leidraad was nodig om te voorkomen dat deze bijzondere icoon zo maar met me weg zou wandelen. Dat schijnt ze al eens eerder gedaan te hebben.

Achtergrond literatuur en bronnen:

Duricy, Michael P.
2008, Black Madonnas: Our Lady of Czestochowa.
http://campus.udayton.edu/mary/meditations/olczest.html

Müller, J.M.
1977, Ikonen. vert. Schipper, K.F., Alphen aan de Rijn: uitgeverij Septuaginta

Onasch, Konrad
1999, Iconen, Fascinatie en Werkelijkheid. vert. Janssens, P. Kampen: uitgeverij Kok, tweede druk.

Wikipedia:
http://de.wikipedia.org/wiki/Schwarze_Madonna_von_Tschenstochau
http://en.wikipedia.org/wiki/Black_Madonna_of_Częstochowa
http://nl.wikipedia.org/wiki/Zwarte_madonna_van_Częstochowa

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s