Vladimir Vasiljevitsj Stasov – Voorvechter van het nationalisme in de Russische kunst

Deze slideshow heeft JavaScript nodig.

Lezend over de nationalistische stroming binnen de Russische kunsten kwam ik de naam Vladimir Stasov een aantal keer tegen. Soms wordt hij aangeduid als ‘criticus’, soms als ’wetenschapper’, dan weer als ‘mentor’ van een aantal grote kunstenaars. Ik vind het moeilijk te plaatsen dat iemand die strict genomen geen kunstenaar was, zo’n grote rol heeft weten te bemachtigen in de Russische kunstgeschiedenis. Dit riep een aantal vragen bij me op: Wie was deze Stasov precies? Wat was zijn rol in de opkomst van het Russische nationalisme in de (schilder)kunst en muziek? En: Waarom wordt er – ruim een eeuw na zijn dood – nog altijd zo veel over hem gesproken door kunsthistorici?

Vladimir Stasov (1824 – 1906) groeide op in de elite van Sint Petersburg. Al op jonge leeftijd besloot hij te stoppen met zijn rechtenstudie en zich op het schrijven van kritische stukken over kunst te gaan richten. Dit was een opmerkelijke stap, aangezien kunstrecensenten nog nauwelijks bestonden in negentiende-eeuws Rusland. Aanvankelijk waren Stasovs stukken weinig succesvol, pas na zijn Grand Tour door Europa (1851-1854) had hij een vruchtbare basis – van kennis over allerlei kunststromingen- om constructieve recensies over kunst te kunnen schrijven.[i] Vanaf dat moment zou Stasov voor verschillende grote bladen gaan werken en zo zijn invloedrijke positie als kunstrecensent gaan gebruiken om zijn idealen te verspreiden.

Deze idealen hadden alles te maken met Stasovs overtuiging dat Russische kunstenaars de focus op het Russische zouden moeten leggen in hun werk. Dit stond in schril contrast met de Europees-georienteerde opleiding die kunstenaars op het Conservatorium van Sint Petersburg genoten.[ii] De oprichting van de Free Music School van Sint Petersburg (in 1862) als Russisch-nationalistisch tegenwicht van het Conservatorium kwam dan ook als een grote opluchting voor Stasov.[iii] Met de afschaffing van het lijfeigenschap in Rusland (1861) vers in het geheugen werden de sociale misstanden in negentiende-eeuws Rusland een hot topic onder veel Russische kunstenaars. Stasov juichte deze ontwikkeling toe. Volgens hem rustte er op ‘de ware kunstenaar’ een plicht om met zijn werk de zware omstandigheden waaronder een groot deel van de Russische populatie leefde, uit te beelden.[iv]

Stasov gebruikte zijn invloedrijke positie om de kunstenaars(groepen) die aan zijn ideaalbeeld voldeden de hemel in te prijzen in zijn artikelen. Zo was Stasov bijvoorbeeld degene die de vijf wereldberoemde componisten Balakirev, Rimski-Korsakov, Cui, Moessorgski en Borodin de naam ‘moguchaia kuchka’ (het Machtige Hoopje) gaf.[v] Hij deed echter méér dan dat; hij werd een ware mentor voor kunstenaars die Russisch-realistische kunst maakten.[vi] Orlando Figes schrijft hierover:

Virtually every artist and composer of the 1860s and 1870s found himself at some point in Stasov’s tight embrace. The critic saw himself as the driver of a troika that would soon bring Russian culture on to the world stage. Repin, Musorgsky and the sculptor Antokolsky were its three horses.[vii]

Stasov gaf zijn ‘three horses’ (en andere protégés)  niet alleen ideeën voor- en aansporingen tot- nieuwe kunstwerken of muziekstukken, hij stelde zich zelfs op als een vaderfiguur voor hen. Zo zou hij Moessorgski en Rimski-Korsakov ’s ochtends uit bed hebben gehaald,  gewassen, aangekleed en zelfs ontbijt voor hen hebben gemaakt.[viii] Later in hun leven namen veel van Stasovs beschermelingen (bijvoorbeeld Moessorgski en Antokolksky) afstand van de strenge ideologische leer van Stasov – tot zijn grote verdriet.[ix]

Kortom, de dominante maar overtuigende Stasov was een van de eerste echte kunstrecensenten in Rusland. Hij gebruikte zijn (machts)positie en scherpe artikelen om veel van zijn tijdgenoten ervan te overtuigen dat nationalistisch-realistische motieven voor kunstenaars van zijn tijd een vereiste waren voor een positieve ontvangst van hun werk. Voor veel kunstenaars die hem hierom bewonderden – zoals de three horses van zijn troika: Repin, Moessorgski en Antokolsky – werd Stasov een ware mentor. Op die manier heeft Stasov veel invloed gehad op het ontstaan en ontwikkelen van de nationalistische stromming binnen de Russische kunst.


[i] C. Adlam & Juliet Simpson, Critical Exchange: Art Criticism of the Eighteenth and Nineteenth Centuries in Russia and Western Europe, Peter Lang (2009), p. 208.

[ii] O. Figes, Natasha’s Dance – A Cultural History of Russia, The Penguin Press (2002), p. 178.

[iii] Ibid.

[iv] C. Adlam & Juliet Simpson, Critical Exchange: Art Criticism of the Eighteenth and Nineteenth Centuries in Russia and Western Europe, Peter Lang (2009), p. 210.

[v] N. Rzhevsky, The Cambridge Companion to Modern Russian Culture,  Cambridge University press (1998), p. 259.

[vi] R. Taruskin, Musorgsky: Eight Essays and an Epilogue, Princeton University Press (1997), p. 8.

[vii] O. Figes, Natasha’s Dance – A Cultural History of Russia, The Penguin Press (2002), p. 231.

[viii] Ibid., p. 233.

[ix]  Ibid., p. 235.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s