Lenin’s 19e eeuwse idool

Vanaf 1847, maar in sterkere mate vanaf 1861 na de afschaffing van het serfdom, kwam in Rusland een sterke beweging op gang van relatief welgestelde jonge mensen uit de stad, vooral studenten van de universiteiten, die naar het volk en naar het platteland toe trokken om de eenvoudige mens te helpen haar sociale positie te verbeteren. Zij gingen net als hen op het platteland leven, een aantal van hen in boerencommunes. Onder hen waren veel schrijvers. Een radikale vertegenwoordiger van deze groep was Nikolaj Tsjernysjevski. Hij verwoordde de opvattingen van deze “populisten”, die het sociaal positivisme en utilitarisme aanhingen. Zij vonden bijvoorbeeld dat het enige bestaansrecht voor kunst was het leveren van kritiek op de maatschappij. Tsernysjevski schreef in 1863 de roman “Wat te doen”, waarin hij een utopische blauwdruk van de nieuwe maatschappij beschrijft. Voor revolutionairen was dit boek een soort bijbel. In zijn jonge jaren heeft Lenin ooit aangegeven dat dit boek zijn leven heeft veranderd (1). Hoewel de communes snel mislukten en uiteenvielen, mede doordat de stedelijke idealisten vaak niet gewend waren aan het zware boerenleven, zijn de fundamentalistische denkbeelden uit deze roman een inspiratie gebleven voor het verzet in de 2e helft van de 19e eeuw. (Onder meer) aan Tsjernysjevski’s blauwdruk van de toekomstige maatschappij, met name aan “de Vierde Droom” in genoemde roman, ontleende Lenin zijn communistische idealen (1).

In “Wat te doen” wordt een utopie beschreven met een sterk feministisch karakter. Een jonge vrouw, Vera Pavlovna, sluit een verstandshuwelijk met een politiek gelijkgezinde man en emancipeert. Tijdens haar huwelijk wordt en blijft ze verliefd op een andere man. Ze leeft in een paradijs van een soort kristallen paleis, dat de toekomstige socialistische maatschappij moet voorstellen, waarin alles gedeeld wordt, zelfs de liefde. In een aantal dromen beleeft ze een utopische samenleving met gelijke rechten voor vrouwen, recht op scheiden, op studeren, waar landbouw plaatsvindt in een vorm van kibboetsen (2, 3). In de roman komen ascetische types voor, zoals de persoon Rachmetov, die op een spijkerbed slaapt. Lenin associeerde zich sterk met deze levenswijze. Tsjernysjevski schreef deze roman in ca. 1863, tijdens zijn gevangenschap in de Peter en Paul Vesting in St. Petersburg. Hij was daar beland na zijn arrestatie tijdens de rellen in St. Petersburg. Hij werd beschuldigd van het aanzetten tot brandstichtingen. Hij heeft tot 1883 gevangen gezeten, waarbij hij een groot deel van deze tijd als banneling in Siberië heeft doorgebacht. Na terugkeer is hij een soort mythe geworden.

Een opponent van Tsjernysjevski was Dostojevski, die sterke kritiek had op de “science fiction” verhalen die typerend waren voor de utopisten. Zonder ergens expliciet de naam van Tsjernysjevski te noemen, veegt hij in zijn “Droom van een belachelijk mens” (1877) de vloer aan met de gedroomde utopie uit Tsjernysjevski’s roman (1, 2). Hij maakt zijn beweringen belachelijk, dat de mens het streven naar lichamelijke gezondheid, werk en materiële welstand alleen in de leefgemeenschappen gerealiseerd kan worden. Daarentegen lijkt in het werk van Tolstoj een sympathie voor Tsjernysjevski’s werk te bestaan. In zijn toneelstuk “Het levende lijk” (1900) treedt een hoofdpersoon Fedja Protasov op, wiens probleem lijkt te zijn ontleend aan de mannelijke hoofdpersoon uit “Wat te doen” (2). Deze pleegt zelfmoord om niet mee te maken dat zijn vrouw en haar vriend veroordeeld worden.

Bronnen:

  1. Orlando Figes. 2011. Natasja’s dans. Een culturele geschiedenis van Rusland. Uitg. Het Sectrum, Houten, Antwerpen.
  2. Emmanuel Waegemans, 2009. Geschiedenis van de Russische literatuur. 1700-2000. 2e druk. Mets & Schilt, Amsterdam
  3. Arthur Langeveld. 2012. Russische literatuur in kort bestek. Pegasus, Amsterdam.
Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s