Zaum (заумь)

Het is moeilijk de Zaum (spreek uit als Za-oem) in een definitie te vangen. Zo’n soort subject zal altijd buiten de lijnen treden die een definitie aanbrengt, maar het is toch enig zins noodzakelijk een startpunt in dit verhaal te hebben. Daarom zal ik eerst proberen een versimpelde definitie van Zaum te postuleren. In het verloop van deze post zal hopelijk blijken dat dit subject verder reikt dan haar definitie.
Zaum: een taalspel binnen de poëzie, met met veel aandacht voor de aspecten beeld, geluid en betekenis.

Geschiedenis
De Zaum beleefde zijn bloei in de jaren 1916 tot en met 1921. Voortkomend uit een groeiende groep Russische kunstenaars, die kunst maakte die benoemd werd met de term ‘Futurisme’ of ‘Cubo-Futurisme’, bevond de Zaum zich in een specifiek plaatsje binnen deze stijl. De term komt van de Rus Krushenyk en is een samentrekking van de Russische woorden “за”, wat zoiets als achter, buiten of voorbij betekend en “умь”, wat verstand betekend en zou het beste betitelt kunnen worden als trans-rationeel (of metalogical). Hij bedoelde hiermee dat taal niet rationeel, maar intuïtief te begrijpen valt. Niet de gedachte of het verstand is het belangrijkste, het woord an sich. Deze ‘verzonnen’ taal verwijst niet naar conventionele betekenissen en is veel op klank en ritme geörienteerd.
Het is opvallend dat een dergelijke stroming ontstaan is in de beginjaren van de Sovjet-Unie en de onafhankelijkheid van Georgië. Een dergelijke politieke omwenteling wordt op een bepaalde manier ook in de kunst gereflecteerd.

Hoofdrolspelers
De belangrijkste actoren betrokken bij de Zaum bevonden zich in de hierboven genoemde landen. Ten eerste zijn er de Russen Khlebnikov en Kruchenyk en de Georgiër Zdanevich. (Illiazd). De laatste twee ontmoeten elkaar in Tiflis en zijn samen betrokken bij de Futuristische groep 41°.
Om duidelijker te maken wat de betekenis van Zaum is, is het te moeilijk om ons nu te richten op alle poëzie die deze mensen hebben uitgebracht, duidelijker wordt het aan de hand van het volgende citaat van Kruchenyk:
A riddle … The reader is curious first of all and convinced that zaum means something, i.e. has some logical meaning. Hence one can sort of catch the reader by a worm-riddle, by mystery. Women and art have to have mystery; to say “I love” is to make a very definite commitment, and person never wants to do that. He is covert, he is greedy, he is a mystifer. And he seeks, instead of I – e [I love],
something equal and perhaps special – and this will be: lefanta chiol or raz faz gaz . . . kho – bo – ro mo cho – ro and darkness and zero and new art! Does an artist intentionally hide in the treehole of zaum? – I don’t know …
(1)
Ondertussen zal men misschien nieuwsgierig zijn naar de toepassing van Zaum, in dat geval kunt U op de volgende link klikken. (Dit is een gedicht van Khlebnikov en tevens te beluisteren! – klik op .wavformat )
http://max.mmlc.northwestern.edu/~mdenner/Demo/texts/Bo_beh_o.html
Diezelfde Khlebnikov gebruikte de Zaum in een toneelstuk genaamd Victory over the Sun. Hieraan werkten ook andere prominente kunstenaars van die tijd mee (Malevich, Matyushin).

DADA
Op het eerste oog zal Zaum is het niet verrassend om Zaum onder het Dadaïsme te scharen (op de Engelse wikipedia-pagina over Dada worden Zdanevich en de groep 41° ook genoemd). De uiterlijke en fonieke aspecten van deze twee stromingen overeen. Beiden zijn het tevens stromingen die geheel breken met conventionele poëzie. Maar het karakter van deze twee staan in zwaar contrast tot elkaar. Het karakter van Dada is als destructief aan te merken, Dada is in het kort pretentieloos, niets, anti. Zaum heeft een meer constructief karakter, er wordt een serieuze poging gedaan om een ‘verloren taal’ met zijn geluidssymbolisme te herstellen.
(2)

Voorbeeld
Omdat het moeilijk is de definitie van Zaum te bevatten, aangezien de meeste van ons het Russisch niet machtig genoeg zijn om de gedichten te begrijpen, blijft de impact misschien nog gering, daarom wil ik pogen een voorbeeld te geven hoe het Zaum in het Nederlands toegepast zou kunnen worden. Aangezien ik vind dat een dergelijke werkwijze dichter bij de betekenis komt dan het definiëren ervan.

Pilzig(heid), pilzig, heid
Het woord geeft de lezer het idee dat er iets staat wat te begrijpen is, maar toch zal deze het niet begrijpen. De betekenis blijft verborgen voor degenen die het lezen of horen. Het verwijst naar iets buiten conventionele definities. Proberen de betekenis van dit woord toch in een definitie vast te leggen zal niet gaan, aangezien een definitie niet gelijk staat aan een betekenis.
(3)

Door: Joost van Berlo

Bronnen
(1)
Ziegler, Rosmarie (1978) Aleksej Krucenych als Sprachirtiker (blz. 306)
Gevonden op 10-9-2012,
http://www.thing.net/~grist/l&d/kruch/lkrucht1.htm

(2)
Van Doesburg, T (1923) Wat is DADA?
Gevonden op 10-9-2012
http://digital.lib.uiowa.edu/cdm4/document.php?CISOROOT=/dada&CISOPTR=28857

(3)
Pears, D (1973) Ludwig Wittgenstein. Meulenhoff Amsterdam (blz. 81)

Markov, V (1968) Russian Futurism: A History
Gevonden op 10-9-2012 op,
http://books.google.nl/books?id=UVFGmt9EQ3sC&printsec=frontcover&vq=zaum&hl=nl#v=onepage&q=zaum&f=false

Advertenties