Bassisten onder elkaar.

Soort zoek soort zeggen ze. Misschien is het daarom dat ik mij interesseerde voor een tamelijk onbekende jezuïet en contrabassist. Dat is er immers een van het zelfde soort. Omdat zo’n opmerking al snel tot verwarring kan leiden, meld ik dan maar direct dat ik geen jezuïet ben.

Als we het over Tsjechische componisten hebben dan kent iedereen natuurlijk Bedřich Smetana, Antonín Dvořák en Leoš Janáček , maar wie praat er tegenwoordig nog over de belangrijkste Tsjechisch barok componist Jan Dismas Zelenka? Jan (Lukas Ignatius) Dismas Zelenka, was jezuïet, contrabassist, dirigent en componist. En niet eens zo’n heel kleintje. Zelenka behoort echt tot een van de belangrijkste meesters van de Tsjechische barok . Hij liet enkele oratoria, triosonates en orkestwerken na waarin een hoogstpersoonlijk geluid doorklinkt.

Hij is geboren in Louňovice pod Blaníkem in Bohemen, op 16 oktober 1679. Hij is overleden in Dresden, 23 december 1745. Hij was een tijdgenoot van Bach dus. Vast staat dat hij Johann Sebastian Bach en zonen persoonlijk heeft gekend en dat Bach hem tot de belangrijkste componisten van zijn tijd rekende. Louňovice pod Blaníkem was een kleine stad in centraal Bohemen, ten zuid-oosten van Praag. We weten dat hij daar werd gedoopt op 16 oktober 1679 in de plaatselijke katholieke kerk. Zijn vader was de lokale organist en van hem heeft de jonge Jan dan ook zijn eerste muziek lessen gehad. Het is niet precies bekend waar de jonge Zelenka heeft gestudeerd, maar men kan er eigenlijk wel van uit gaan dat het was in het Praagse Clementinum, waar er op dat moment een goed bekend Jezuïetencollege en een universiteit bekend met een belangrijk muziekcentrum was gevestigd. Hij moet daar van 1704 tot ongeveer 1710 -1711 gestudeerd hebben. Hij schreef daar ook enkele composities. In 1709 was hij als musicus verbonden aan de huishouding van de adellijke Praagse Von Hartigfamilie. Hij werd in 1710 of 1711 als contrabassist gevraagd bij de Hofkapelle van August de Sterke in Dresden maar het was Zelenka’s droom ook als componist voor de Hofkapelle te mogen werken. Hij was duidelijk een ambitieus componist, want al in 1712 presenteerde hij keurvorst Frederik Augustus I (de Sterke) zijn eerste werk.

Het Dresdener hof maakt graag gebruik van zijn energie en inzet en stond hem toe om regelmatig de ziekelijke officiële kapelmeester Johann David Heinichen te vervangen. Niet alleen tijdens diens veelvuldige ziekteverzuim maar ook voor klusje waarin Heinichen geen tijd of zin had mag Zelenka invallen en hij verwierf zodoende ook de titel van ‘hofcomponist’ (dezelfde titel die Bach ambieerde toen hij zijn ‘Mis in b mineur’ opdroeg aan August de Sterke). Het stak wel dat hij dat werk allemaal voor niets moest doen. Toen Heinichen’s gezondheid sterk achteruitging ging mocht hij zich Kapelmeester noemen. Vanaf 1720 groeide de Hofkapelle van Dresden onder hun handen uit tot het centrum van katholieke kerkmuziek in de Duitstalige landen. Zelenka’s belangrijkste composities uit deze jaren zijn de 27 ‘Responsoria pro Hebdomada Sancta’ (ZWV 55) en zijn tegenwoordig bekendste werk, de zes triosonates (ZWV 181). Van deze vooruitstrevende kamermuziek is de structurele en thematische complexiteit alleen te vergelijken met het werk van Bach. Dat alles echter was niet voldoende om hem Heinichen’s baantje na diens dood in 1729 te gunnen. Het hof behaagde het om de progressievere en meer internationaal bekende componist Johann Adolf Hasse aan te stellen en Zelenka viste dus ook hier achter het net. Ondanks zijn bittere teleurstelling wist hij een indrukwekkend genre op te bouwen. Dat neemt niet weg dat naast de in zijn tijd zeer geëerde Hasse, Zelenka’s rol bescheiden is gebleven. Misschien is daarom ook de omvang van zijn oeuvre bescheiden gebleven.

Bij het aanbieden van zijn eerste compositie aan August de Sterke verzocht Zelenka tegelijkertijd zijn werkgever om Italië en Frankrijk te mogen bezoeken … om mijn stijl van de kerkmuziek te perfectioneren en om me in andere goede smaken te bekwamen…” Het verzoek was in eerste instantie tevergeefs, maar in 1716 liet het Dresdner hof hem toch naar Wenen reizen, waar hij zich tot 1719 door de vermaarde kapelmeester van Keizer Karel VI, Johann Joseph Fux kon laten bijscholen. De jaren 1716-19 stonden voor Zelenka in het teken van studie en verdieping, maar veel blijft over deze periode onduidelijk. Bezocht hij in deze jaren inderdaad Venetië, waarvoor in 1715 in de hofkas geld vrijgemaakt werd? En was hij daar enige tijd leerling van de componist Antonio Lotti? (die de bruiloftmuziek voor de zoon van August de Sterke, August de Dikke schreef) We weten het allemaal niet zeker. In Wenen gaf Zelenka trouwens zelf ook weer les in contrapunt aan Johann Joachim Quantz.

In 1721-22 ging Zelenka weer even terug naar Praag om daar te laten zien dat hij toch echt een Tsjechische componist was. Het kan trouwens best een jaartje later zijn geweest. In ieder geval ontving hij in 1723 van zijn oude opleiding Collegium Clementinum de opdracht om een ‘Melodrama de Sancta Wenceslao’ (ZWV 175) te componeren ter gelegenheid van de kroning van keizer Karel VI tot koning van Bohemen. Voor Zelenka zelf was deze uitnodiging het hoogtepunt van zijn carrière. De uitvoering in september 1723 in het bijzijn van het keizerlijke echtpaar werd voor Zelenka een artistieke triomf. Misschien ook in samenhang met de kroningsfeesten ontstonden in 1723 een aantal orkestwerken (ZWV 186-189).

Het Collegium Clementinum deed een echte Tsjechische keus door Zelenka uit te nodigen om een muziekstuk voor de kroning van Karel VI te schrijven. Zelenka’s muziek is sterk beïnvloed door de Tsjechische volksmuziek. In dit opzicht zet hij de toon voor de Tsjechische nationale muziek die later in de werken van Bedřich Smetana, Antonín Dvořák en Leoš Janáček tot volle bloei zal komen. Hij was daarnaast een veelzijdig musicus, bekend met de muziek uit verschillende regio’s van Europa. Hij schreef complexe fuga’s, sierlijke opera-aria’s, dansen in galante-stijl, barokke recitatieven, Palestrina-achtige koralen, en virtuoze concerti. De muzikale taal van Zelenka komt het dichtst in de buurt van Bach. Hij wordt soms beschouwd als de katholieke tegenhanger van Bach. Toch is Zelenka’s taal eigenzinnig vanwege zijn onverwachte harmonische wendingen, zijn chromatische harmonieën, zijn veelvuldige gebruik van gesyncopeerde figuren, en zijn ongewoon lange zinnen vol gevarieerde muzikale ideeën.

Vanaf 1735 laat zijn gezondheid steeds meer te wensen over, maar toch ontstaan ondanks een aantal slepende rechtszaken in deze jaren twee Missen en zijn drie zogenaamde ‘Missae Ultimae’ (1740-1741). Een paar dagen voor Kerstmis 1745 is hij gestorven. Direct na zijn dood is men hem gaan vergeten en aan het begin van de twintigste eeuw was zijn werk vrijwel geheel in de vergetelheid geraakt. Pas sinds de jaren zeventig van de twintigste eeuw wordt zijn werk weer met enige regelmaat uitgevoerd. Nu blijkt dat hij voor de Tsjechische barok een belangrijk man is geweest en….

ook voor niet-bassisten een fijne componist om naar te luisteren!

Achtergrondliteratuur en bronnen:

Bužga, J. en Zemanová , M.
Apr. 1981. The Vocal Works of Jan Dismas Zelenka’. In: Early Music , Vol. 9, No. 2, pp. 177-183

Oschmann, S.
1994. ‘Zur Rezeption von National- und Gattungsstilen in den Corno da caccia-Suiten von Jan Dismas Zelenka’ in: Archiv für Musikwissenschaft , 51. Jahrg., H. 4. , pp. 315-339
uitg: Franz Steiner Verlag

Talbot, M.
2002. ‘Jan Dismas Zelenka (16791745): A Bohemian Musician at the Court of Dresden. Janice B. Stockigt’ in: Music and Letters, Vol.83(1), pp.115-117 [Peer Reviewed Journal]
uitg: Oxford University Press

Willemze, Th.
1981, Componistenlexicon. Utrecht/Antwerpen: uitgeverij het Spectrum, eerste druk

Internetbronnen.

Voor wie veel wil weten over Jan Dismas Zelenka
http://www.classical.net/music/comp.lst/articles/zelenka/bio.php
http://www.jdzelenka.net/forums/forum.php

Wikipedia:
http://de.wikipedia.org/wiki/Jan_Dismas_Zelenka
http://en.wikipedia.org/wiki/Jan_Dismas_Zelenka
http://nl.wikipedia.org/wiki/Jan_Dismas_Zelenka

Voor wie wel eens muziek van Jan Demis Zelenka wil horen.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s