De Gulag Als …

De link tussen de Sovjet gulags en Foucault is er één die, wat mij betreft, redelijk voor de hand ligt. Michel Foucault deed namelijk onderzoek naar gevangenissen en bracht zijn verworven kennis en analyse naar buiten in het boek ‘Discipline, toezicht & straf’. Binnen zijn gedachtegoed zijn meerdere theses te gebruiken voor een analyse van de Sovjets. Zo kan het panopticon-idee gebruikt worden om de totale aanwezigheid en controle van de partij op de samenleving te ontleden. Mijn voorkeur gaat echter niet uit naar een essay over de Sovjet bureaucratie, ik wil gebruik maken van de gevangenis als functie uitgelegd door Foucault:
“From here we can have two meanings: it forms or organizes matter; or it forms or finalizes functions and gives them aims. Not only the prison but the hospital, the school, the barracks and the workshops are formed matter. Punishment is a formalized function, as is care, education, training or enforced work. “ (1)
Dit is mij altijd als één van Foucault’s belangrijkste bijdrages aan het modern denken voorgekomen:
De gevangenis als gevangenis, ziekenhuis, werkplaats, leger of school. (2)
De methode zoals deze Foucault toepast (analyse van macht, hiërarchie, structuur – bottom up) wil ik niet volgen, de gulag wil ik ontleden aan de hand van het hierboven genoemde (De gevangenis als… – top down).

De gulag als gevangenis
De meest duidelijke functie van de gulag was natuurlijk als gevangenis, confronterende elementen werden uit de samenleving gehaald en naar de gulags overgeplaatst. Doordat de staat veel vijanden had (of in ieder geval in hun eigen paranoïde ogen) zaten de kampen vaak overvol, dit zorgde voor abominabele toestanden (bijvoorbeeld een meervoud van ondervoedingsziekten onder de gevangenen). Omtrent het aantal gevangenen in deze kampen is weinig te zeggen (dat het in de miljoenen loopt is zeker, de getallen lopen uiteen van 2 tot bijna 20 miljoen), wel is te zeggen dat een diverse groep terecht kwam in de gulags. Ten eerste zijn er de ‘Vijanden van het volk’, politieke tegenstanders, geestelijken, adellijken, staatsburgers met teveel interesse voor het Westen, soldaten die dwangarbeid onder de Nazi’s hadden verricht (zij werden gezien als collaborateur), bepaalde volkeren zoals de Polen, de Baltische volkeren en de West-Oekraïners.
Het zal geen verrassing zijn dat veel gevangen ten onrechte hier terecht kwamen, door een fanatiek zoeken naar zondebokken. (3)
Opvallender is de ‘normaliteit’ waarmee executies uitgedeeld werden, velen stierven dan ook niet eens dankzij de harde arbeid of door ziekte, maar gewoon door een kogel.
Het disciplineren van de gevangen gebeurde op de manier zoals Foucault het naar voren brengt in zijn boek, de ruimtelijke ordening is erop gericht een zo groot mogelijke controle uit te kunnen voeren.

De gulag als ziekenhuis en als school
Aangezien in deze context de functies van ziekenhuis en als school zeer dicht tegen elkaar liggen, wil ik ze gezamenlijk behandelen. Een belangrijke functie van de gulag, misschien wel de belangrijkste, was het beter maken en/of opvoeden van de gevangenen, zodat zij van nut waren voor de socialistische samenleving. De manier waarop dit gebeurde is een discutabel punt, zeker is dat ook arbeid als ‘genezingsmiddel’/opvoeding gezien werd. Vanuit Foucault zouden we dit kunnen zien als normaliserende sancties.

De gulag als werkplaats
De mensen die in de gulag vast zaten werden gedwongen arbeid te verrichten. Doordat de gulags in veelal afgelegen gebieden (periferie) aanwezig waren, hoopten de Communisten hier een economische meerwaarde uit arbeidskracht te behalen (in Marxistische zin), door de arbeiders zo min mogelijk te geven. Aangezien het dwangarbeid was kon men zo de winst op de arbeidsproductie verhogen. De hoeveelheid werk die de gevangenen was bepalend voor de hoeveelheid voedsel (en andere noodzakelijkheden) die ze kregen (een wel heel letterlijke opname van het Marxistisch / Socialistisch ‘van ieder naar zijn mogelijkheden, aan ieder naar zijn behoeften’).
In navolging van de normaliserende sancties, komt hier ook het aspect van repetitieve oefening naar voren.

De gulag als leger
Afgezien van de gevangenen die ‘vrijkwamen’ om te vechten in het leger, heb ik het hier vooral over de ‘common ground’ die het leger en de gulag/gevangenis hebben in de zin van gedetailleerde hiërarchie. Ten eerste is er de hiërarchie in werkkracht: de gevangen werden gescheiden in drie groepen, afhankelijk van hun vermogen om te werken: zwaar werk, licht werk en invaliden. Daarnaast is er een onderscheid te maken naar degene die gearresteerd werden onder artikel 58 (politieke gevangenen of, volgens de Sovjets, contra-revolutionairen) en al de andere gevangenen. Deze twee hiërarchieën waren bepalend voor de overlevingskansen van de gevangenen.

Foucault geeft ons inzicht in hoe we de gulags als een gevangenis met meerdere functies kunnen bekijken
Foucault

Bronnen:
(1)
Deleuze, G (2006) Foucault
Blz. 29
Gevonden op 27-9-2012, op,
http://books.google.nl/books?id=ywgy9PAoVS4C

(2)
Foucault, M (2007) Discipline, toezicht & straf 5e druk
ISBN 978-90-6554-021-8
Blz. 313

(3)
Ivanova, G.M. (2000) Labor Camp Socialism: The Gulag in the Soviet Totalitarian System
Gevonden op 27-9-2012, op,
http://books.google.nl/books?id=q3y8D69IyG4C

Bapty, I & Yates, T (1990) Archaeology after Structuralism
Blz. 82
Gevonden op 27-9-2012, op,
http://books.google.nl/books?id=aTsOAAAAQAAJ

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s