Opening Stedelijk, nieuw perspectief op Malevich

Afgelopen zaterdag 22 september ’12 is het stedelijk museum heropend. Veel kunstliefhebbers zullen zeer blij zijn dat dit museum zijn collectie weer voor onze ogen zichtbaar maakt. Een van de bijzondere collecties van het stedelijk is die van werken van Malevich. Het stedelijk bezit zowel een aantal doeken als een heel aantal tekeningen van de kunstenaar, en gelukkig is er een hele zaal voor die tekeningen en schetsen gereserveerd, en krijgen we een kijkje in het hoofd van deze kunstenaar. Zo zien  we zijn verschillende fases: van kubisme naar abstractie. Net zoals we werken zien van Mondriaan in zijn abstraherende, en zijn abstracte fase. Eén van de dingen die me voor het eerst opvielen in Malevich’ werk waren de hoeveelheid kruisen in zijn werk. Soms expliciet: een wit suprematisch kruis of Hiëratisch suprematistisch kruis, soms minder expliciet zoals suprematie van de geest. Ik vond het in ieder geval frappant dat een schilder zoals Malevich, in een communistisch land zoekt naar een hogere spirituele waarheid en zoveel kruisen schildert. En ook in zijn tekeningen zie je de band met kerkelijke spiritualiteit zoals bijvoorbeeld opname van een heilige (waar ik helaas geen afbeelding van heb) of boerinnen geknield voor een gekruisigde vrouw. Malevich flirt dus met het deze religieuze ideeën. Dit is zeer gebruikelijk in  die tijd, maar wat maakt Malevich nou echt russisch?

Met zijn black square uit 1913, op de tentoonstelling 0.10, geeft hij zelf de lin

k naar een icoon. Een zwart vierkant als belichaming van het goddelijke, of de 4e dimensie (naar een theorie van Pyotr Ouspensky (1878-1947)). Zoals gezegd viel mij op dat Malevich naast  ‘zwate iconen’ ook kruisen schildert. En één van de kruisen die

malevich

suprematie van de geest van Malevich in het Stedelijk museum

mij in het stedelijk museum bijzonder raakte was het schilderij suprematie van de geest (zie hier naast). Als je namelijk snel naar dit werk kijk zie je een paar lijnen, die op bepaald moment kruisen. Vervolgens ontdek je dat je 2 kruizen ziet. Tot duidelijk wordt dat je niet naar 2 kruisen kijkt maar naar een onderbroken kruis : een russisch

orthodox kruis. Maar in plaats van het hele kruis te schilderen laat Malevich een leeg vierkant in het midden. Een soort white square. En ik wil zo vrij zijn om de link te leggen naar black square dat verwijst naar een icoon, en nieuw soort suprematischtisch icoon, en hier een kruis, en russisch orthodox kruis, met een gapende leegte op de plek waar anders Christus zou hangen. Misschien vergezocht, maar de parallen zijn er (misschien onbewust) zeker. De stijl waarin Malevich werkte, het suprematisme, verwijst naar ‘the supremacy of feeling in creative art” (Honour and Fleming blz. 794). . Eén van de redenen waarom Malevich zo vaak werkt met kruisen/iconen etc. kan liggen in het feit dat “He was a christian of a deeply mystical cast of mind” (Honour and Fleming blz. 794)

De vraag is of deze verwijzingen naar religie/volkscultuur uniek zijn. Nee, in de vroege 20ste eeuw werd er heel veel gekeken naar religie etc. denk aan het symbolisme, het visioen na de preek van van Gaugain.  Toch zie je als je het oeuvre van Malevich bekijkt vooral russische voorstellingen. Dat wil zeggen, die je kunt linken aan de russische volkscultuur. Die zelfde interesse/ waardering voor volkscultuur had Kandinsky ook. En ook hij maakte abstract werk, maar met een totaal ander uiterlijk dan dat van het werk van Malevich. Kandinsky werkte ook veel in het buitenland (eerst bij der blauwe reiter en later bij Bauhaus). Maar ook Kandinsky heeft als kunsttheoreticus een filosofische en mystieke inslag.

Malevich verwelkomde aanvankelijk de revolutie, maar in 1922 riep hij de dood van het suprematisme uit, en toen hij in 1927 naar het westen ging voor een aantal tentoonstellingen werd Malevich’ werk niet meer gewaardeerd. Eigenlijk zien we zo’n zelfde verhaal bij de filmmaker Sergej Eisenstijn. Ook hij werkte met zijn films en intellectuele montage naar hogere waarheden (al waren die veel communistischer dan Malevich) door haast abstracte films te maken. En ook hij werd geleidelijk aan minder gewaardeerd. De abstracte kunst van voor de revolutie was misschien wel een voorbode ervan, op een gegeven moment wordt er van kunstenaars verlangd om niet abstract de communistische boodschap door te geven, maar overduidelijk. Communistisch Rusland waardeerde avant-garde toen ze zelf nog nieuw en gewaagd was. Maar toen communisme de orde van de dag werd, een vast gegeven werden deze avant-garde kunstenaars gevaarlijk.

Bronnen:

A World History of art, seventh revised edition, Hugh Honour & John Fleming, 2009

Stedelijk.nl

Abstract Art and the Regeneration of Mankind  Steven G. Marks New England Review  Vol. 24, No. 1 Winter, 2003

Russian Art, 1875-1975: A Collection of Essays John E. Bowlt, 1976

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s