St. Petersburg: droomstad of nachtmerrie?

О мощный властелин судьбы!

Не так ли ты над самой бездной

На высоте, уздой железной

Россию поднял на дыбы?[1]

–          Alexander Poesjkin

Door Alexandre Benois, 1905

Door Alexandre Benois, 1905

 

St. Petersburg is voor de vele toeristen die er jaarlijks komen vooral de stad van de prachtige paleizen en de brede boulevards, het Venetië van het noorden. Minder mensen zouden bij St. Petersburg de associatie hebben van een vervloekte spookstad, de stad van de Antichrist. Toch speelt dat beeld van St. Petersburg een belangrijke rol in de culturele representatie van de stad. Dit wordt ook wel de mythe van St. Petersburg genoemd.  De Russische semioticus Yuri Lotman noemt de stad daarom een semiosfeer: een apart literair systeem van tekens, codes en symbolen. Wat houdt deze mythe precies in?

Volgens de Finse culturural studies professor Maija Könönen is de Petersburgse mythe gebaseerd op een bepaald dualisme, dat alles te maken heeft met de bijzondere ontstaansgeschiedenis. (Könönen 18) St. Petersburg is namelijk heel bewust gesticht, en niet zoals bijvoorbeeld Moskou geleidelijk en natuurlijk uitgegroeid tot een grote, belangrijke plek. Peter de Grote besloot simpelweg dat aan de Finse golf de nieuwe hoofdstad moest komen, en dus kwam hij daar. Ondanks dat de grond eigenlijk te moerassig is in dat deltagebied, en niet erg geschikt om op te bouwen. Aan de ene kant is St. Petersburg dus een overwinning op de natuur, en daarmee een door mensenhanden gemaakt paradijs op aarde: een symbool van de toekomst, moderniteit en inventiviteit. (Könönen 18)

Aan de andere kant is de bouw van St. Petersburg een schoffering van de natuur, en zijn stad en natuur voortdurend in strijd met elkaar. Het kan daardoor ook worden gezien als een manifestatie van de Antichrist. (Lotman 194) De strijd tussen enerzijds cultuur en anderzijds natuur wordt in het geval van St. Petersburg uitgedrukt in de tegenstelling tussen steen en water. (Lotman 193) De stenen waarop St. Petersburg gevestigd is, zijn daarvoor speciaal door mensen naartoe gebracht, bewerkt en uitgehakt. Steen is in St. Petersburg dan ook een product van cultuur, niet een symbool van wilde woeste natuur zoals een rotspartij in de bergen. Water is hier eeuwig en vast, steen is maar vergankelijk en beweeglijk. Dit is een wereld waar de dingen op hun kop staan en steen op water drijft. Een spookachtig beeld. Het is dan ook niet verwonderlijk dat het tegennatuurlijke karakter van de stad in de orale literatuur van 1820 en 19830 een impuls gaf aan fantastische en mysterieuze spookverhalen. (Lotman 197)

Misschien wel het beste voorbeeld van een literair werk waarin deze mythe een belangrijke rol speelt, is Poesjkins gedicht uit 1833: Медный Всадник, in het Nederlands bekend als De Bronzen Ruiter, naar Peters iconische ruiterstandbeeld. De hoofdpersoon van het gedicht is de tegenpool van Peter de Grote, Jevgeni is een onbeduidende ambtenaar van wie de achternaam niet eens bekend is en die in tegenstelling tot Peter maar heel bescheiden dromen heeft, hij wil enkel een simpel leven lijden met zijn verloofde.

Het verhaal speelt zich af in 1824 als de stad wordt getroffen door een verschrikkelijke overstroming.  Jevgeni raakt daarbij alles kwijt: terwijl hij zich weet vast te klampen aan een bronzen leeuw ziet hoe het huis van zijn verloofde in de storm vergaat. Op datzelfde moment ziet hij opeens het beeld van de bronzen ruiter, dat in het natuurgeweld ongedeerd blijft. Als de storm de dagen daarna is gaan liggen en de ravage zichtbaar wordt, heeft Jevgeni van verdriet zijn verstand verloren. Hij zwerft door de stad en bevindt zich plots weer bij het beeld van Peter de Grote. Jevgeni wordt woest op het ruiterbeeld, omdat hij Peter de Grote verwijt dat hij deze stad op zo’n vervloekte plek wilde bouwen. Daarop komt het beeld tot leven en jaagt Jevgeni door de straten van St. Petersburg.

Het moge duidelijk zijn dat de droom van Peter de ondergang van Jevgeni wordt: de gestrekte arm waarmee Peter ooit een grootse toekomst aanwees is nu dreigend en agressief uitgestrekt naar Jevgeni, terwijl Peter hem door de stad achterna zit.  Jevgeni wordt uiteindelijk dood gevonden aan de voet van het huisje waarin zijn geliefde verdronk.  Was Jevgeni waanzinnig en was het slechts een waanbeeld? Dat kan, maar wellicht werd hij daadwerkelijk door het standbeeld achterna gezeten. St. Petersburg is immers de stad waar steen beweegt. Zulke dingen kunnen alleen maar gebeuren in dromen, en in een stad waar stenen op water drijven en waar dus de natuurlijke wetten niet gelden. En zo verandert de droomstad in een nachtmerrie.

[1] O machtige heerser van het lot! Heb je niet zo, boven de afgrond zelf, in de hoogte, met ijzeren teugel Rusland omhoog getrokken (nl. op de achterpoten)? Vertaling: Barentsen, 2006, p.89

Literatuur

Barentsen, Adrie; Honselaar, Wim & Schouten, Carel, Aleksandr Poesjkin. Een directe weg naar het lezen van De Bronzen Ruiter. Amsterdam: Stichting Panta Menei, 2006.

Könönen, Maija, Four Ways of Writing the City.: St. Petersburg-Leningrad as a Metaphor in the Poetry of Joseph Brodsky (Slavica Helsingiensia 23). Helsinki: Department of Slavonic and Baltic Languages and Literatures, 2003.

Lotman, Jurij M., Universe of the mind, a semiotic theory of culture. Londen: I.B. Tauris & Co Ltd. Vert. Ann Shukman, 1990.

 

 

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s