Waarom de pest Polen grotendeels oversloeg

De eerste grote pestepidimie, die  tussen 1348 en 1350 dood en verderf zaaide in Europa,raakte Polen nauwelijks . Op landkaarten die de verspreiding van de ziekte in die periode laten zien grijpt de ziekte om zich heen, maar blijft een grijze cirkel van onaangetastheid over in het gebied wat min of meer overeenkomt met het huidige Polen. Dat neemt niet weg  dat er ook in Polen gevallen waren, maar tot een echte epidimie kwam het niet.

De pestepidimie was een raadsel voor de veertiende-eeuwers, en is het tot op zekere hoogte nu nog. Algemeen wordt aangenomen dat hij veroorzaakt werd door vlooien besmet met de bacterie Yersina Pestis, verstekelingen op Italiaanse handelsschepen die zich in de pels van meevarende zwarte ratten verschool en in eerste instantie de scheepslui besmette, en vervolgens zijn dodelijke tocht voortzette, via de havensteden de Europese binnenlanden in. Zelfs deze theorie, die toch als leidend gezien mag worden, wordt regelmatig betwijfeld; zo wijzen historici erop dat de snelheid van verspreiding van de ziekte het op zijn minst onwaarschijnlijk maakt dat de zwarte rat de hoofdverspreider was. De mensen zelf waren de belangrijkste verspreiders, en de economische ontwikkeling in de veertiende eeuw, niet in het minst in de vorm van het groeiende gebruik van handelsroutes en het opkomen van de steden, zou een belangrijke factor zijn geweest. Daarbij nog genomen dat de klimatologische omstandigheden bijzonder prettig waren voor vlooien: warme zomers en koele winters, waarbij vooral het laatste oorzaak was van een vlooienoverschot.

De sociale gevolgen van de pest waren nauwelijks te overzien: geschat wordt dat om en nabij een derde van de Europese bevolking omkwam tijdens de epidimie en het zou lang duren voordat het bevolkingspeil van voor 1348 geëvenaard werd. Het wordt gezien als één van de eerste aanleidingen dat de katholieke kerk haar geloofwaardigheid verloor, en daarmee indirect als een van de aanleidingen voor de reformatie, maar een belangrijker factor is eigenlijk dat de massale sterfte ervoor zorgde dat de machtsverhoudingen langzamerhand veranderden. Het gebrek aan arbeidskrachten op de landbouwgronden zorgde er bijvoorbeeld voor dat de positie van horigen en lijfeigenen ten opzichte van hun heren drastisch veranderde, aangezien hun arbeidskracht veel meer waard was geworden.

Het is verwonderlijk dat juist Polen grotendeels aan deze slachting ontsnapt is. Door de centrale ligging van het land zou je juist verwachten dat besmetting uit alle windrichtingen plaatsvond. Polen was overigens niet het enige gebied dat gespaard werd: ook Milaan doorstond de ziekte goed. Daar wordt de verklaring voornamelijk gezocht in het feit dat het stadsbestuur effectieve (zij het dan gruwelijke) quarantainemaatregelen nam, die verspreidinde voldoende bemoeilijkten, door besmette huizen en huizen daaraan grenzend, geheel dicht te metselen, met de bewoners erin. Over Polen bestaan verschillende theorieën, onder andere dat men daar de grenzen tijdens de epidimie volstrekt gesloten zou hebben gehouden. Dit is, met het oog op de middeleeuwse situatie, niet al te waarschijnlijk. Een andere theorie gaat ervan uit dat het gebied in vergelijking met de rest van Europa dunner bevolkt was en dorpen en steden verder uit elkaar lagen, maar er is geen historisch bewijs om aan te nemen dat dit het geval was. Mogelijk was de Poolse voedselvoorziening beter, en dus de vatbaarheid en weerstand van de bevolking hoger dan in de meeste andere gebieden. Een andere verklaring wordt gezocht in het feit dat Polen vrij geïsoleerd lag en niet in de loop van de grote handelsroutes van die tijd. Dat daargelaten is het  zo dat vele joodse migranten uit de (besmette) Duitse landen zich in deze tijd in Polen vestigden, op de vlucht voor de pogroms die daar plaatsvonden omdat mensen geloofden dat de joden deze ziekte de christenen hadden aangedaan. Het zou te verwachten zijn geweest dat deze migratiestroom juist de pest met zich mee zou nemen, maar dat is schijnbaar niet of nauwelijks het geval geweest.

Aangezien er eigenlijk weinig bekend is over de epidimie in dit gebied, waarschijnlijk juist omdat het vrij perifeer lag, en er over de gebeurtenissen in de pestjaren überhaupt weinig duidelijkheid bestaat, bestaat het bovenstaande vooral uit theorieën en zal er mogelijk nooit een sluitende verklaring te vinden zijn.

[img]http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d3/Blackdeath2.gif[/img]

Bronnen:

Eeuwen des onderscheids, Hoppenbrouwers en Blockmans

The Black Death and the Transformation of the West, D. Herlihy

Black Death, R.S. Gottfried

The Black Death, Philip Zieler

http://www.theguardian.com/world/2011/aug/17/black-death-rats-off-hook

http://radiofreethinker.com/2012/10/02/myths-about-the-black-death/

 

[Mick]

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s