Перекрёсток – Die Kreuzung II

Перекрёсток – Die Kreuzung II

Kunst is allesomvattend:

El Lissitzky en Walter Gropius in de jaren ’20

Image

Image

 

El Lissitzky: Proun 19D, 1920/’21                     

Walter Gropius: Bauhaus-gebouw, 1925/’26

In deel 2 van mijn serie kruispunten in de Russische en Duitse kunstgeschiedenis wil ik u meenemen naar de architectuur van de avant-garde. Of misschien beter gezegd: het gebied waar architectuur en schilderkunst elkaar tegenkomen. Daartoe wil ik u graag de twee bovenstaande afbeeldingen laten zien. Deze zijn, hoewel dat op het eerste gezicht misschien niet zo lijkt, voorbeelden van combinaties van schilderkunst en architectuur, zij het op verschillende manieren.

Vooral het bovenste kunstwerk, van El Lissitzky, zullen niet veel mensen meteen een architectonisch werk noemen. Men zal het eerder willen indelen bij de meest abstracte bekende schilderkunst, misschien doet het denken aan het beroemde Zwarte Vierkant van Kazimir Malevich.

De afbeelding is inderdaad ook geen pure architectuur, maar een “proun”, een term die door Lissitzky is bedacht. Dit is een acroniem van de Russische woorden “PROekt Utverzhdenya Novogo”, wat “Project voor de Bekrachtiging van het Nieuwe” betekent. Voor Lissitzky was een proun ‘het overstapstation tussen schilderkunst en architectuur’ (Milner, p. 16).

De onderste afbeelding, het Bauhaus-gebouw in Dessau, is duidelijk “gewoon” een gebouw en op zichzelf niet een combinatie van schilderkunst en architectuur. In de ideologie van het Bauhaus, en dan vooral in die van de oprichter Walter Gropius, was echter ook veel plaats voor het samenkomen van de kunstdisciplines. Bij de oprichting in 1919 formuleerde hij de ideologie van het Bauhaus als volgt:  […] Wollen, erdenken, erschaffen wir gemeinsam den neuen Bau der Zukunft, der alles in einer Gestalt sein wird: Architektur und Plastik und Malerei […] wird als kristallenes Sinnbild eines neuen kommenden Glaubens.’

In het Bauhausgebouw in Dessau werd inderdaad van alles ontworpen en vervaardigd: meubels, servies, schilderijen en natuurlijk gebouwen. Een mooi voorbeeld is de beroemde Bauhaus-stoel, ontworpen door Ludwig Mies van der Rohe:

ImageMies van der Rohe-stoel, 1929

 

Het streven naar het samenkomen van verschillende kunstdisciplines, een ‘allesomvattende kunst’,  is dus een belangrijk kenmerk van zowel het werk van Lissitzky als van dat van het Bauhaus onder Walter Gropius. Naast dit streven, wordt een ander belangrijk gemeenschappelijk kenmerk gevormd door het simpele volgen van (wiskundige en geometrische) regels.

Gropius heeft geen romantische visie op de kunsten: hij pleit voor een samenkomen van de kunsten en techniek en is van mening dat kunst maken iets is dat men kan leren. Zijn belangrijkste doel kan worden omschreven als het slaan van een brug tussen “de kunstenaar” en “de handwerker/arbeider”. Deels is dat ook een pragmatische benadering: Gropius kon zijn producten, bijvoorbeeld het servies en de meubels, alleen verkopen als de prijs niet al te hoog was: daarvoor moest er natuurlijk veel van gemaakt worden.

Ook voor Lissitzky gaat het maken van kunst zeker niet om het uitdrukken van het eigen gevoelsleven of ziel, maar om ‘het bestuderen van de systemen van proportie en om met wiskunde een inspirerende kijk op de toekomst te creëren’ (Milner, p. 18). In de tekst Lissitzky’s Art Games van Esther Levinger wordt Lissitzky’s manier van werken ook vergeleken met wiskundige spelletjes: ‘Thus, according to Lissitzky, modern mathematics is a game: it is an autonomous activity; it is not concerned with the absolute property of the elements and its aim does not lie outside the actual mathematical operation’ (Levinger, p. 179).

Het proces is kortom belangrijker dan het resultaat. Lissitzky wilde dan ook laten zien hoe zijn schilderijen konden worden aangewend ‘om een nieuw inzicht in het universum te ontwikkelen’ (Milner, p.18). Ook de kijker wordt aangespoord het schilderij ‘zelf af te maken’. Mijn eigen ervaring hiermee is positief: ik bezocht de Lissitzky-tentoonstelling in het Van Abbe-museum in Eindhoven in 2011 en zag toen ‘Maak jij het maar af!’ bij de schilderijen op de muur staan. Op dit vlak is de mening van Lissitzky radicaler dan die van het Bauhaus, al wordt in het Bauhaus-archief ook geprobeerd te toeschouwer in alle aspecten van het kunstwerk te betrekken. Zo was voor mij het verkeren in de Proun-Kamer en het aanschouwen van de Bauhaus-maquettes in het Bauhaus-Archiv in Berlijn een vergelijkbare ervaring.Image

Image                                                    

Walter Gropius: maquette Bauhaus-gebouw, 1925/’26

El Lissitzky: Proun Kamer, 1921 

 

Bronnen:

Gössel, Peter en Gabriele Leuthäuser: Architektur des 20. Jahrhunderts. Benedikt Taschen 1990.

Levinger, Esther: El Lissitzky’s Art Games. In: Neohelicon Vol. 14, No. 1. P. 177-191.

Milner, John: El Lissitzky. Ontwerpen. Antique Collector’s Club Ltd, Suffolk 2009.

Afbeeldingen:

URL: http://en.wikipedia.org/wiki/File:NY_Moma_lissitsky_19D.JPG.

URL: http://www.bauhaus.co.il/the-school.tmpl.

URL: http://www.designishistory.com/1920/el-lissitzky/

URL: http://infum.com

                                                                                                               

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s