Nikita Khrushchev’s “Geheime Toespraak”: een breuk met het stalinistische verleden

Toen Nikita Khrushchev Stalin na diens dood in 1953 opvolgde als hoogste leider van de Sovjetunie, volgde een periode van zogeheten destalinisatie. Hiermee ondernam Khrushchev een poging tot een breuk met het stalinistische verleden.[1] In plaats van Stalins vijfjarenplannen, showprocessen en massale gevangenschap in goelagkampen, gaf Khrushchev aan een weg te willen inslaan van meer tolerantie jegens verschillende economische, politieke en culturele opvattingen en bovendien een groot aantal slachtoffers van politieke onderdrukking te zullen rehabiliteren. Het moment waarop hij zijn plannen hiertoe het duidelijkste uitsprak was op 24 januari 1956, in de zogenaamde “Geheime toespraak” die hij gaf voor hoge partijfunctionarissen en prominente buitenlandse communisten.[2]

Een belangrijk probleem dat Khrushchev tegenkwam bij het verwoorden van de nieuwe koers die hij voor ogen had, was echter dat hij als partijfunctionaris onder Stalin ook een aandeel had gehad in de massale onderdrukking gedurende diens leiderschap. Om zichzelf uit dit lastige parket te redden was het voor hem zaak om de geschiedenis op een dergelijke manier te presenteren, dat die hemzelf zo min mogelijk in een kwaad daglicht zou plaatsen.[3] In plaats van de Communistische Partij of het socialistische gedachtengoed als zodanig af te vallen, legde hij daarom de schuld van de het leed en de onderdrukking bij Stalin zelf neer. Met zijn “persoonlijkheidscultus” had Stalin, zo zei Khrushchev, de stabiele en welvarende Sovjetunie van voorheen grote schade toegebracht. Doordat hij zo achterdochtig en egoïstisch zou zijn geweest had hij veel onschuldige politici en militairen vervolgd en gevangengezet omdat hij in hen onterecht een bedreiging zag. Bovendien zou Stalin door onwetendheid op het militaire vlak te laat gereageerd hebben op de Duitse inval tijdens de Tweede Wereldoorlog, hoewel het volgens Khrushchev overduidelijk was geweest dat deze inval eraan zou komen en er voldoende tijd was geweest voor een goede voorbereiding. De successen en positieve ontwikkelingen die er waren onder Stalin zouden niet te wijten zijn geweest aan diens leiderschap, maar aan de inzet en zelfopoffering van het volk.[4]

Door dus alleen op de persoonlijke handelingen van Stalin te focussen, suggereerde Khrushchev impliciet dat het niet het Sovjetsysteem met zijn massale industrialisatie en collectivisatie was geweest dat het leven van de burgers moeilijk maakte tijdens de Stalin-periode en op die manier kon hij zijn eigen rol in die geschiedenis vertroebelen. Sterker nog, in de speech sprak hij zelfs zeer positief over de periode onder Lenin (over wie hij sprak als over een oude vriend), waarin de persoonlijkheidscultus geheel zou hebben ontbroken. In die tijd zou geweld alleen gebruikt zijn geweest wanneer dat strikt noodzakelijk was en in het belang van de revolutie; over het algemeen werden de burgers in die tijd op vreedzame wijze overtuigd van wat er gedaan moest worden. Op deze manier ontkende Khrushchev de overeenkomsten tussen het leiderschap van Lenin en Stalin en plaatste hij zichzelf, zijn activiteiten in het verleden en de wijze waarop hij wilde regeren tevens in een positief daglicht.[5]

Overigens was deze “Geheime Toespraak” in werkelijkheid lang niet zo geheim als de naam doet vermoeden en Khrushchev heeft hem ook nooit als zodanig bedoeld; er waren zo’n 1400 afgevaardigden uit binnen- en buitenland aanwezig en achteraf vergewiste de leider zich ervan dat de toespraak werd verspreid onder communistische organisaties in de gehele Sovjetunie.[6]


[1] Vladislav Zubok, Zhivago’s children. The last Russian intelligentsia, Cambridge: Harvard University Press 2011, p. 259.

[2] Lewis Siegelbaum, ‘Khrushchev’s Secret Speech’, http://www.soviethistory.org/index.php?page=subject&SubjectID=1956secret&Year=1956, geraadpleegd op 21 september 2013.

[3] Peter Kenez, A history of the Soviet Union from the beginning to the end, New York: Cambridge University Press 2006, p. 190.

[4] Lewis Siegelbaum, ‘Khrushchev’s Secret Speech’, http://www.soviethistory.org/index.php?page=subject&SubjectID=1956secret&Year=1956, geraadpleegd op 21 september 2013.

[5] Nikita Khrushchev, ‘The cult of the individual’, http://www.theguardian.com/theguardian/2007/apr/26/greatspeeches2, geraadpleegd op 22 september 2013.

[6] Stephen F. Cohen, The victims return, Exeter NH: Publishing Works 2010, pp. 37-38.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s