Sculptuur van een dichter

In de jaren zestig studeert een nieuwe generatie Sovjetfilmmakers af aan de VGIK, het Staats Instituut voor Cinematografie. [1]
Een van deze regisseurs is Andrej Tarkovski. Hoewel hij met zijn filmtaal afwijkt van de thematiek en stilistische normen van het socialistisch realisme, wordt hij – in tegenstelling tot veel van zijn tijdgenoten – niet gevangengezet en zelfs voor een groot deel vrijgelaten in zijn anomale denkbeelden over film. [2]

Andrej wordt op 4 april 1933 geboren als de oudste zoon van dichter Arseni Tarkovski.
In 1961 voltooit hij de regiecursus van Michail Romm aan de VGIK. [3]
Aan het begin van zijn filmcarrière wordt al duidelijk op welke wijze hij zijn poëtische ideeën over de cinematografie vorm zal geven. Thema’s als poëtische logica, de eenwording van de regisseur met zijn publiek, kunst als combinatie van het subjectieve en het objectieve, de poëtische echtheid van dromen, de harmonie van gevoelens en gedachten en de rol van de regisseur die dit alles tot een eenheid brengt, vormen een sleutelrol in de vormgeving van deze ideeën.[4]

In zijn boek ‘Sculpting in Time’ brengt Tarkovski de betekenis van film als volgt onder woorden:
Each of the arts has its own poetic meaning, and cinema is no exception. It has a particular role, its own destiny – it came into being in order to express a specific area of life, the meaning of which up till then had not found expression in any existing art form. Everything new in art emerged in answer to a spiritual need and its function is to ask those questions which are supremely relevant to our epoch.[5]
Hieruit blijkt dat Tarkovski, net als andere filmers en scenarioschrijvers uit zijn tijd, na de dood van Stalin en met het intreden van ‘de dooi’, een nieuwe weg wil inslaan en de film wil deduceren tot een aparte en unieke kunstvorm.

Een tijdgenoot van Tarkovski, Viktor Djomin, eveneens afgestudeerd aan de VGIK, haalt met betrekking tot dit nieuwe leven de dichter Majakovski aan:

Terwijl zij een eindeloos verhaal
over liefdes en nachtegalen
componeren, al krassend op de viool,
krimpt de doofstomme straat ineen,
zij weet van geen zingen of kletsen.

Voor regisseurs en scenarioschrijvers kromp de straat inderdaad doofstom ineen, aldus Djomin. ‘Het leven verhalen op de oude manier, met behulp van de oude vormen was onmogelijk, dat begrepen we heel goed’.[6]

Welke weg slaat Tarkovski in?

Filmcritici uit deze tijd benadrukken de religieuze thema’s die in films als Ivan’s Childhood en Stalker naar voren komen: in vrijwel heel het filmrepertoire van Tarkovski duiken ‘heilige dwazen’ als in Stalker op, en ook spelen kinderen, vaak geassocieerd met het goddelijke, een belangrijke rol in zijn werk. [7]
Een ander terugkerend thema, of in feite achterblijvend thema, is het gebrek aan heroïeke hoofdrolspelers.
Daarbij legt Tarkovski de nadruk niet als zijn voorgangers op de Tweede Wereldoorlog zelf, maar eerder op de gruwelijke sporen die oorlog achterlaat en op de waanzin die oorlog is.[8]

Tarkovski heeft het geluk gehad dat hij, ondanks zijn moeizame relatie met autoriteiten, relatief vrij zijn gang kon gaan. Deze vrijheid stelde hem in staat zelf zijn filmploeg en achtergronddecors – vaak uitgestrekte, verlaten landschappen – uit te kiezen.
Gezien de heersende bureaucratie en censuur in de latere Sovjettijd, is het opmerkelijk dat Tarkovski zo veel creatieve vrijheden verwierf. 

Uiteindelijk voltooide Tarkovski zeven films, bijna allemaal volgens oorspronkelijk concept.
In 1990 ontving Tarkovski voor dit oeuvre postuum een van de hoogste onderscheidingen in de Sovjet-Unie: de Internationale Leninprijs voor Wetenschap en Cultuur. [9]

Bronnen:

[1] The energy of a timid generation, by Viktor Dyomin: ‘The Soviet Cinema of the Sixties’, page 11, January 1990.
[2] ‘The films of Andrei Tarkovsky’, V. Johnson & G. Petrie, 1994, pages 3 – 13
[3] A Picture Gallery: ‘The Soviet Cinema of the Sixties’, page 72, January 1990.
[4] ‘The films of Andrei Tarkovsky’, V. Johnson & G. Petrie, 1994, page 31
[5] ‘Sculpting in Time, reflections on the cinema’, Andrey Tarkovsky, 1986, page 82
[6] The energy of a timid generation, by Viktor Dyomin: ‘The Soviet Cinema of the Sixties’, page 17, January 1990
[7] Schade, Johannes MLN, 2008, Vol.122(5), pages 1226-1230 [Peer Reviewed Journal] Project MUSE
[8] Gastcollege Otto Boele: De Sovjet-oorlogfilm, 17-09-2013, UvA
[9] The films of Andrei Tarkovsky, V. Johnson & G. Petrie, 1994, page 3

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s