Zagreb in de steigers. De opkomst van Kroatisch nationalisme in architectuur en stedebouw in de negentiende-eeuwse hoofdstad.

In heel Europa was de tweede helft van de negentiende eeuw een periode van nationalisme, waarin elk volk op zoek ging naar haar specifieke ‘roots’ om op die manier vast te stellen wat tot de eigen geschiedenis en cultuur behoorde en wat niet. Niet alleen in de negentiende-eeuwse (literaire) cultuur is dit nationalisme te zien, in veel steden vond een grootschalige transformatie plaats: van kleinschalige gemeenten naar geürbaniseerde, industriële steden met een sterke nationalistische identiteit. Hoe ontstond dit nationale karakter in Zagreb in de negentiende eeuw, op cultureel en architectonisch gebied?

Wat we tegenwoordig als Kroatië zien was in de tweede helft van de negentiende eeuw onderdeel van Oostenrijk-Hongarije, al kreeg het gebied van Kroatië, Slavonië en Dalmatië in 1868 meer autonomie op het gebied van binnenlandse zaken, religie, onderwijs en rechtspraak. Die beperkte autonomie gaf een impuls aan een nationale beweging in het culturele en politieke leven.[1] De website van het Museum van Zagreb geeft aan dat vanaf 1830 de Illyriërs al het begin van een nationalistische beweging markeerden door een nationaal programma uit te dragen, met nationale instituties en het unificeren van de Kroatische taal en het gebruik ervan.[2] De nationale beweging kreeg een nog grotere impuls toen Zagreb in 1862 aangesloten werd op het spoornet tussen Wenen en Sisak en Boedapest en Rijeka (figuur 1).[3] Beide spoorlijnen kruisten in Zagreb, waardoor de functie van de stad veranderde: het spoor leidde tot economische activiteit in de stad en de mogelijkheid voor de stad om te industrialiseren en te expanderen. De komst van de trein betekende voor Zagreb dus een onbedoelde, want het was slechts een kruispunt, industrialisatie en urbanisatie.

De snelle groei van Zagreb werd voorzien in 1857, waardoor een uitbreidingsplan werd gemaakt voor het laaggelegen deel van de stad.[4] De rest van de stad was aan een opknapbeurt toe. In de architectuur manifesteerde de nationale beweging zich door een nationale stijl, zoals dat ook in de rest van Europa gebeurde. In de zoektocht naar de roots en als reactie op de steeds meer vervuilde, negentiende-eeuwse stad was er sprake van een herleving van de Middeleeuwen: de neogotiek werd daarmee de nationale stijl van Kroatië. Een bijzondere toevoeging daarbij in heel Oostenrijk-Hongarije was het toepassen van gekleurde, geglazuurde dakpannen op allerlei gebouwen, een gebruik dat teruggaat tot de dertiende eeuw. Alleen de buitenkant werd geglazuurd, zodat vocht en schimmels niet naar binnen konden.[5]

De gekleurde, geglazuurde daktegels werden in de negentiende eeuw massaal toegepast in Centraal-Europa om een eigen identiteit te creëren, maar ook om te verwijzen naar de Sint Stefan in Wenen, die wordt gezien als de eerste kerk met zulke dakbedekking.[6] De Duitse architect Friedrich Schmidt bracht de tegels naar Kroatië, wanneer hij in 1870 de opdracht kreeg om de Sint Mark in Zagreb te restaureren naar neogotisch model. De kerk had nog geen bijzondere dakbedekking (figuur 2), maar Schmidt voegde gekleurde emblemen en wapens toe van de Kroatische gebieden en de stad Zagreb op het dak (figuur 3). Het is niet helemaal duidelijk waarom Schmidt hiervoor koos, maar de auteur van het artikel suggereert dat de architect een verschil wilde maken tussen Kroatische en Duitse neogotiek, door de dakbedekking van nationale symbolen te voorzien.[7] Op deze manier maakte Schmidt van de kerk een neogotisch gebouw en een Kroatisch, nationaal monument.

Een nationaal karakter kon dus ontstaan door een combinatie van factoren: de relatieve autonomie, de nationalistische Illyriërs, aansluiting op het spoor en door de toepassing van nationale elementen, zoals neogotiek en geglazuurde daktegels, ontwikkelde Zagreb zich tot een nieuwe, negentiende-eeuwse stad.

Rick Bleumink

Afbeeldingenlijst

Figuur 1: situatie op het spoor vanaf 1862, met Zagreb als kruispunt.
Jack C. Fisher, ‘Urban Analysis: A Case Study of Zagreb, Yugoslavia’, Annals of the Association of American Geographers 53:3 (1963)  275.
Spoorwegkaart Zagreb

Figuur 2: Sint Mark in 1860, voor de restauratie.

Dragan Damjanović, ‘Polychrome Roof Tiles and National Style in Nineteenth-century Croatia’, Journal of the Society of Architectural Historians 70:4 (2011) 474.

St Mark 1860

Figuur 3: Sint Mark met nationale emblemen op de gekleurde, geglazuurde tegels. Foto uit 2013.
Eigen archief, augustus 2013.
Zagreb St Mark kerk 2013

Bibliografie
– Damjanović, D., ‘Polychrome Roof Tiles and National Style in Nineteenth-century Croatia’, Journal of the Society of Architectural Historians 70:4 (2011), 466-491.
– Fisher, J.C., ‘Urban Analysis: A Case Study of Zagreb, Yugoslavia’, Annals of the Association of American Geographers 53:3 (1963) , 266-284.
– MGZ, Musej Grada Zagreba, permanent display, 27. The Time of the Croatian National Revival, http://mgz.hr/en/display/national_revival/, laatst gezien op 22-09-2013.
– MGZ, Musej Grada Zagreba, permanent display, 34. The Lower Town, http://mgz.hr/en/display/lower_town/, laatst gezien op 22-09-2013.

[1] Dragan Damjanović, ‘Polychrome Roof Tiles and National Style in Nineteenth-century Croatia’, Journal of the Society of Architectural Historians 70:4 (2011) 467.

[2] MGZ, Musej Grada Zagreba, permanent display, 27. The Time of the Croatian National Revival, http://mgz.hr/en/display/national_revival/, laatst gezien op 22-09-2013.

[3] Jack C. Fisher, ‘Urban Analysis: A Case Study of Zagreb, Yugoslavia’, Annals of the Association of American Geographers 53:3 (1963)  274-277.

[4] MGZ, Musej Grada Zagreba, permanent display, 34. The Lower Town, http://mgz.hr/en/display/lower_town/, laatst gezien op 22-09-2013.

[5] Dragan Damjanović, ‘Polychrome Roof Tiles and National Style’, 467.

[6] Ibidem, 468.

[7] Ibidem, 473-475.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s