De mythische Golem

Afgelopen week werd tijdens een les van ‘Inleiding in de Tsjechische en Poolse Geschiedenis en Cultuur’ de film:  ‘Císařův pekař a pekařův císař’, in het Engels: ‘De Emperor and the Golem’ getoond. Het is een historische komedie die het leven van de zelfzuchtige en ietwat gestoorde Keizer Rudolf II van het Heilige Roomse Rijk laat zien, en zijn obsessieve zoektocht naar de zogeheten ‘Golem’.

In de film wordt de Golem omschreven en geportretteerd als een groot mythisch en eeuwenoud standbeeld van klei, dat bijzondere gaven heeft: wie de Golem in zijn macht heeft, heeft de macht over alles. Nu had ik zelf nog nooit van de Golem gehoord, en dacht ik dat het een verzonnen element in de film was. Maar na wat onderzoek op het internet blijkt de Golem een hele geschiedenis te hebben.

Een scene uit de film: ‘The Emperor and the Golem’, met Jan Werich als Keizer Rudolf II

De Golem is een figuur uit de Joodse legende.  De Golem was een mensfiguur gemaakt van klei en tot leven gewekt door een rabbi. De etymologie van woord golem is waarschijnlijk afkomstig van het Hebreeuwse woord ‘gelem’, dat ruw materiaal of grondstof betekent. Maar het woord ‘Golem’ komt ook eenmalig voor in de Bijbel in Psalm 139:16, waar het woord גלמי (galmi, mijn golem) betekent: ‘mijn vervormde vorm’, refererend naar ‘de onklare, niet-volbrachte mens voor Gods ogen’. In het moderne Hebreeuws wordt ‘golem’ gebruikt om iemand ‘dom’ of ‘hulpeloos’ te noemen. In de Jiddische straattaal is Golem een scheldwoord voor iemand die onhandig of traag is.

De allereerste verhalen over de Golem stammen uit het vroege Jodendom. In de Talmoed is omschreven dat de eerste mens Adam oorspronkelijk als Golem is geschapen toen zijn stof was “gekneed in een vormeloze homp”.

Echter, de bekendste en het meest klassieke verhalen over het ontstaan van de Golem omschrijven een oude Joodse man/rabbi, Jehuda Löw ben Betsalel , hierna genoemd: Rabbi Löw, die in Praag leefde aan het einde van de 16e eeuw. Er bestaan velerlei versies van Rabbi Löw en zijn Golem. Hierna zal ik de 2 meest voorkomende noemen.

De eerste versie omschrijft dat de rabbi erg meelevend was met de mensen die elke dag erg hard moesten werken. Vooral dat die mensen zo weinig betaald kregen bedroefde hem. Als de harde werkers thuis kwamen, moesten ze ook nog hard werken om het huishouden te doen. Ook de kinderen werden daarbij ingeschakeld, om hout te hakken, het huis te vegen en hun bed op te maken. Daar kwam nog bij dat de arme Joden slecht werden behandeld. Het was gevaarlijk voor hen om ’s avonds laat de straat op te gaan. Rabbi Löw wilde daar iets aan doen. Hij herinnerde zich een oud verhaal, over de Golem, een dienaar die gemaakt kon worden uit een homp klei. Op een avond las hij in de Kabbala en leerde hoe hij een Golem moest maken. Het boek zei namelijk: “Een Golem moet worden gemaakt uit de kleverige klei van de oever van de Moldau. Maak het gezicht, de handen en de voeten van klei. Rol het op zijn rug en loop 7 keer om de vorm heem. En terwijl je dat doet, roep je: “Shanti, Shanti, Dahat, Dahat!”. ” Rabbi Löw vroeg drie helpers mee naar de rivier, en ze vonden daar de kleverige klei. Van klei met vodden maakten ze het hoofd, en de ledematen voor het lichaam van de Golem. Toen liepen ze erom heen en riepen wat de Kabbala had gezegd. De klei begon te gloeien. Daarna werd het bedekt met lang haar. De vingers kregen nagels. “Sta op en loop als een mens”, riep Rabbi Löw. Dat deed de Golem en de helpers kleedden hem aan als een dienaar. De Rabbi vroeg aan de Golem, “Hoor je me en versta je mij?”. De Golem knikte van ja. Aan de rand van Praag gaf de Rabbi de Golem opdracht om al zijn mensen te helpen en te beschermen. De Golem knikte van ja.

 

golem_rabbi_low

Rabbi Löw en zijn Golem

De tweede versie bevat weer Rabbi Löw en hier ook de aan het begin genoemde Heilige Roomse Keizer Rudolf II. Rabbi Löw zou de Golem gecreëerd hebben om het Praagse getto te verdedigen tegen antisemitische aanvallen. De joden in Praag zouden ofwel uitgezet worden of gedood onder het bewind van Rudolf II. Het is zeker niet zo dat de Keizer godsdienstig intolerant was, (hij verwelkomde de Joden juist) maar hij had meer belangstelling voor de wetenschappen, voor alchemie en astrologie, dan voor het regeren en het beschermen van de Joden tegen intolerantie. Om de Joodse gemeenschap te beschermen, construeerde de Rabbi de Golem uit klei van de oevers van de rivier de Moldau. De rest van deze versie komt overeen met de eerste versie.

De Golem is een legende, en weinig mensen zullen geloven dat er inderdaad wezens uit klei tot leven kunnen worden gewekt. Sommige strikt orthodoxe Joden geloven echter dat Rabbi Löw daadwerkelijk de Golem heeft gemaakt en tot leven heeft kunnen wekken. Rabbi Löw heeft wel bestaan, maar een echte Golem…

De Golem is een populair figuur in de cultuur van Tsjechië. Er zijn verschillende restaurants, hotels en bedrijven welke gebruik maken van de naam van dit mythische figuur.

Een souvenir winkeltje in Praag met ‘Golems’  

Nog wat leuke weetjes:

          De figuur ‘Gollum’ in de boeken van Tolkien (Lord Of The Rings & The Hobbit)  is niet gebaseerd op de Golem. De naam Gollum refereert hier aan het gorgelende geluid dat het wezen in de film maakt.

        De Golem en Rabbi Löw komen samen voor in een aantal films: Der Golem (1915), The Golem and the Dancer (1917) en Der Golem, wie er in die Welt kam (1920). Daarnaast zijn er nog ontelbaar veel verhalen en gedichten over de Golem verschenen (met of zonder Rabbi Löw)  over de Golem of op de Golem geïnspireerde (stenen) wezens. Ook zijn er nog een paar films gemaakt.

      Een kleine greep uit de enorme collectie:

          1936: The Golem, The Legend of Prague (film)

          1951: The Emperor and The Golem (film)

          1955:  Avram Davidson’s : The Golem (een komisch kort verhaal)

          1958: Een gedicht over de Golem en de Rabbi, geschreven door de Argentijn J. L. Borges

          1974:  Marvel Comics publiceerde stripverhalen waar voor het eerst een Golem in verscheen, later kwamen er figuren gebaseerd op de Golem in hun verhalen.

          1991–2000: In Harry Turtlove’s fantasy verhalen verschijnt een kort verhaal over een Golem die 3 joodse gezinnen helpt te ontsnappen van een nazi-bezet pools dorpje.

          1996: Een kinderboek genaamd: ‘Golem’, geschreven door David Wisniewski verteld het verhaal van de Golem.

          2001: In “the amazing adventures of Kavalier and Clay” geeft Michael Chabon een hilarisch relaas over hoe de Golem wordt bevrijd uit het door Hitler bezette Praag.

          2001: Een boek van James Sturm genaamd ‘The Golem’s Might Swing’, beschrijft een Joods basketbal team in 1920 dat een Golem creëert om te winnen.

          2006: Het laatste muzikale theater stuk van de componist Karel Svoboda gaat over de legende van Golem.

http://nl.wikipedia.org/wiki/Golem_%28legende%29

http://en.wikipedia.org/wiki/Golem

http://blackholereviews.blogspot.nl/2007/04/emperors-baker-1951-and-other-golem.html

http://golemgits.zzl.org/legende.html

 http://www.nytimes.com/2009/05/11/world/europe/11golem.html?_r=0

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s