De Kosmopolitische Eisenstein in Stalins Sociaal-Realisme.

Kan de film Ivan the Terrible van Sergej Eisenstein, gemaakt in 1940, beschouwd worden als een voorbeeld van nationalisme en tegelijkertijd laten zien hoe Russische kunstenaars zich graag laten beïnvloeden door Westers Europa?

Na de jaren ’20 in de Sovjet Unie, een zeer open tijdperk waar avant-garde kunst als futurisme en constructivisme zelfs werd aangemoedigd, werd in de jaren ’30 het Stalinistische Sociaal-Realisme de enige ware kunststijl. Alles waar de avant-gardistische kunstenaars als Shostakovich, Meyerhold en Eisenstein zich mee bezig hielden tot die tijd werd nu verboden verklaard en gezien als propaganda voor het ‘Westen’.[1] Kunst moest toegankelijk zijn in inhoud en vorm. In deze dictatuur werden kunstenaars gedwongen zich aan te passen (zoals Shostakovich met zijn Vijfde Symfonie) of gemarteld en geëxecuteerd te worden (zoals theatermaker Meyerhold). Maar zelfs in duidelijk patriottische werken als de Vijfde Symfonie kan er nog verzet tegen het regime terug te vinden zijn. Vanuit dit perspectief is Ivan the Terrible van Eisenstein veel bediscussieerd. En zoals Yuri Tsivian de film omschreef is het één van de meeste complexe films ooit gemaakt en kan het nooit slechts propagandastuk zijn (ook al is het beloond met een Stalin Prijs).[2] De reacties op de film zijn dan ook wijd uitlopend, Charlie Chaplin omschreef de film als ‘de meest briljante historische film ooit’ maar Stravinsky bombardeerde het als dom en provinciaal.[3]

Het thema van een samengebracht Rusland dat in staat is buitenstaanders en veroveraars af te slaan laat zien dat Eisenstein zich tenminste deels heeft overgeleverd aan het Sociaal-Realisme. Evengoed kan men bijvoorbeeld zien dat Eisenstein gestudeerd heeft onder leiding van Meyerhold en diens Biomechanica, aan de liefde voor de esthetica van het lichaam in de Tableau Vivants die hij gebruikt in zijn film.  Katherina Clarke stelt dat de kosmopolitische ideeën van Sergej Eisenstein geen tegenstelling hoeven te zijn van nationalisme van de Stalinistische Sovjet Unie. Zelf geeft Clarke al aan dat de term kosmopolitisch een vaag begrip is en dat er verschillende kosmopolitische wereldideeën naast elkaar bestaan. Het kosmopolitisme in de Sovjet Unie rond 1930 blijkt overlappingen te hebben met het ogenschijnlijke tegengestelde internationalisme en nationalisme. Wat het bijvoorbeeld moeilijk maakt om internationalisme en kosmopolitisme van elkaar te onderscheiden is hun beider verlangen naar culturele overheersing, eigenlijk zeer nationalistisch te verklaren.[4] Aanhangers van het kosmopolitisme als Eisenstein zochten naar verbreding van hun culturele horizon, interactie met culturen en diens intellectuelen zonder hun toewijding aan de Sovjet te verliezen. Clarke noemt hen “kosmopolitische partiotten”, waarmee zij hen bedoelt die streven naar een Sovjet Unie als centrum van een hoogst verfijnde, Europees culturele wereld.[5] Dit komt overeen met het idee van het Derde Rome, een thema centraal in de film Ivan. Zoals Clarke omschrijft in haar artikel ‘Sergej Eisenstein’s Ivan Terrible and the Renaissance’ zijn er in de film vele intertekstuele verwijzingen naar West-Europese symbolen als de Ku Klux Klan, maar vooral ook veel gebruik van beelden verwijzend naar de Renaissance. Een combinatie tussen een representatie van de machtige godlievende tsaar en een verzameling van culturele invloeden opgedaan door Sergej Eisenstein.

 

Bronnen:

Grossman, Andrew. “Ivan the Terrible I and II” in Cienmathèque Annotations on Film, nummer 58 (2011).

Clarke, Katherina. “Sergei Eisenstein’s Ivan the Terrible and the Renaissance: an Example of Stalinist Cosmopolitanism?” in Slavic Review, nummer 71, jaargang 1 (2012) 49-69.

Eisenstein, Sergej. Ivan the Terrible. 1944 bezocht op youtube.

[1] Andrew Grossman. ‘Ivan the Terrible parts I and II’

[2] Katherina Clarke. ‘Sergei Eistenstein’s Ivan the Terrible…’ P 49

[3] Andrew Grossman. ‘Ivan the Terrible parts I and II’

[4] Katherina Clarke. ‘Sergei Eistenstein’s Ivan the Terrible…’ P 49

[5] Idem. P 50

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s