Malevich en het suprematisme

Het suprematisme is een zuivere geometrische abstracte kunstvorm uit de beginjaren van de twintigste eeuw. Deze stijl werd bedacht en ontwikkeld door de Russische schilder Kazimir Malevich (1878 – 1935). De geometrische vormen, in het bijzonder het vierkant, die niet in de natuur te vinden waren of in de traditionele schilderkunst, representeerden voor Malevich een zuivere kunst die de uiterlijke werkelijkheden in de wereld oversteeg (Dempsey 2010, p.103). In 1915 werden 39 non-figuratieve werken van Malevich tentoongesteld op de 0.10 expositie in Sint Petersburg, het publieke debuut van de suprematisten (Michgelsen 2013, p. 61). Opmerkelijk aan deze tentoonstelling is dat het bekende schilderij Zwart Vierkant destijds nog een andere naam droeg: Schilderkunstig realisme van een boerenvrouw in twee dimensies. Ook hing het schilderij als een icoon in de bovenste hoek van de ruimte (Peeters 2011). Wat is de relatie tussen iconen en het suprematisme van Malevich? Waarom droeg het werk een dergelijke verwarrende titel? Is dit puur ironisch bedoeld of heeft het een diepere betekenis?

Een deel van het antwoord op bovenstaande vragen kan gevonden worden in de bibliografie  van de maker van het werk. Hierin legt Malevich uit dat hij dankzij de icoonschilderkunst de essentie van kunst had gevonden. De essentie zit volgens hem niet in autonomie, perspectief, naturalisme of illusionisme, maar juist in het ervaren van kunst en de artistieke waarheid door middel van emoties (Shkandrij 2002, p. 411). De iconen bezielden de afgebeelde heilige, en daarom was het een middel om emoties mee op te wekken. De vraag naar iconen nam vanaf de 17e eeuw sterk toe, en deze religeuze kunstvorm was niet alleen te zien in de kerk, maar ook op reis, bij de adel en de boeren thuis en zelfs op oorlogspad werd er soms een icoon als beschermheilige meegenomen (Michgelsen 2013, p.11). Ook in het ouderlijk huis van Malevich waren enkele iconen te vinden. In zijn jeugd voelde hij er weinig voor, het stond ver van de werkelijkheid af omdat hij geen verbondenheid zag of voelde tussen de iconen en de wereld om hem heen. Tientallen jaren later, zag hij dit verband wel. Hij wilde zelf niet langer de werkelijkheid wilde nabootsen in zijn schilderkunst, en geloofde in de kracht van kunst om gevoelens uit te drukken. Met zwart vierkant wilde Malevich de ‘sensatie van oneindigheid’ uitdrukken (Dempsey 2010, p.104). Bovendien wilde hij met zijn werk een illusie creëren van ruimte en beweging, doordat de vormen vóór het doek lijken te zweven. Wellicht dat hier ook een verband is te vinden tussen de vrijstaande, op het doek geplakte figuren in de icoonschilderkunst (Shkandrij 2002, p.418).

Ook heeft Malevich zich laten inspireren door de volkskunst. Het vierkant, kruis en de cirkel zijn vormen die niet alleen in het suprematisme terugkomen, maar zijn ook symbolen die een lange geschiedenis hebben in de volkskunst in Rusland, en werden veel gebruikt voor muurschilderingen en borduurwerk (Shkandrij 2002, p. 415). Ook de basiskleuren die Malevich veel gebruikte (zwart, wit, rood, geel en blauw) leiden terug naar de volkskunst. De suprematisten wilden een connectie leggen met deze kunst met de abstracte vormen die al jarenlang om hen heen te vinden was (Shkandrij 2002, p. 417). Ook in het latere werk van Malevich, wanneer hij langzaamaan afstapt van het suprematisme en meer figuratief werk gaat schilderen is zijn interesse voor de volkskunst niet verdwenen. In zijn biografie zegt Malevich: ‘Ik voelde in de iconen iets bekends en iets bijzonders. Het hele Russische volk met al zijn emotionele scheppende kracht kwam me daarin tegemoet. Ik herinnerde toen mijn kindertijd… Ik voelde dat er een verband bestond tussen de kunst van de boeren en de iconen: de kunst van de iconen is de hoogste vorm van de boerenkunst.’ (Peeters 2010)

Wat Malevich precies kenbaar wilde maken met de titel van het werk Schilderkunstig realisme van een boerenvrouw in twee dimensies is niet helemaal helder, maar dát er een link is te trekken tussen de icoonschilderkunst en de volkskunst is wel duidelijk.

Bibliografie

Dempsey, A., Encyclopedie van de moderne kunst. London: Thames & Hudson, 2010.

Michgelsen, P., Portret van Rusland. Amsterdam: Stichting CIRC Atelier Amsterdam, 2013.

Shkandrij, M., Reinterpreting Malevich: biography, autobiography, art. Canadian-American Slavic studies, 36, no. 4, 2002.

C. Peeters, “Malevich tussen de glans en glorie van iconen”, De republiek der letteren & schone kunsten, (18 maart 2011), http://blogs.vn.nl/boeken/literaire-kroniek/malevich-tussen-de-glans-en-glorie-van-iconen/#, geraadpleegd 4 oktober 2014.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s