Eisenstein en Tarkovski – Montage en metaforiek

Sergej Eisenstein (1898-1948), regisseur van onder meer Pantserkruiser Potjomkin en Oktober, heeft de status van wereldberoemde regisseur vooral te danken aan zijn vernieuwende manier van monteren. De in Riga geboren Rus was namelijk grondlegger van het principe van de intellectuele montage. Dit principe houdt in dat er twee beelden met elkaar worden verbonden die door hun combinatie een derde beeld genereren. Montage had in Eisensteins optiek dus een dialectisch karakter: twee scenes gaan het conflict met elkaar aan en leiden uiteindelijk tot een synthese.Omdat dit derde beeld niet zichtbaar is op het witte doek en zich enkel in de verbeelding van de kijker bevindt, leende intellectuele montage zich goed voor het uitdragen van ideologisch geladen boodschappen die niet hardop uitgesproken mochten worden.

Terwijl Einsenstein zich op het hoogtepunt van zijn roem bevindt, wordt in Moskou een man geboren die dit montageprincipe zwaar onder vuur zou gaan leggen: Andrei Tarkovski (1932-1986). Tarkovski, behalve gelauwerd regisseur ook filmtheoreticus, had niets op met deze opvatting van montage. Montage kan volgens hem niet het belangrijkste vormgevende principe van film zijn, want er is geen enkel bestanddeel binnen film dat een autonome betekenis mag hebben. Daarbij meent Tarkovski dat het idee dat montage begrippen verbindt om daaruit een derde te laten ontstaan in strijd is met de filmkunst, sterker nog met kunst in het algemeen. Kunst zou zich namelijk niet bezig moeten houden met het spelen met begrippen. Het doel is juist om de kijker op te laten houden met deze concrete manier van denken en hem in een hogere geestelijke toestand te brengen. Bovendien heeft het montageprincipe van Eisenstein een suggestief karakter en beperkt het daarmee de interpretatievrijheid van de kijker. Film kijken wordt zo het oplossen van raadsels en het antwoord ligt altijd al vast.

Tarkovski geloofde zelf dat de ‘organische eenheid’ van de film reeds besloten ligt in de shots, en monteren uiteindelijk niets meer is dan het zoeken van de ideale verbinding. Montage heeft hier dus een veel meer passieve rol: het moet niets scheppen, het moet componeren en vooral in tact houden wat is opgenomen. Volgens Tarkovski draait het er allemaal om dat het ritme in de film klopt, en dit ritme ontstaat niet door de juiste afwisseling van shots maar wordt opgebouwd uit de tijdsdruk binnen de shots.

De opvattingen van Eisenstein en Tarkovski over montage zijn terug te zien in denkwijzen over metaforiek. Zo heeft Eisensteins visie veel overeenkomsten met de ‘interaction view’ van I. A. Richards. Dit is een theorie over metaforiek die meent dat de betekenis van een metafoor ontstaat door de interactie tussen twee verschillende begrippen. De betekenis van de metafoor ligt dus niet al begrepen in de twee termen, maar komt tot stand door hun botsing: er verschijnt een derde betekenis. Tarkovski’s kijk op montage doet daarentegen denken aan de ‘conceptual view’ van George Lakoff en Mark Turner. Zij betoogden dat ons denken fundamenteel metaforisch is. Metaforiek is dus niet voorbehouden aan de taal maar ligt aan de basis van onze manier denken en begrijpen. Deze visie is terug te zien in het werk van Tarkovski, die in zijn films de menselijke psyche wil blootleggen door zich volledig te richten op gedachtegang van zijn hoofdpersoon. Deze gedachten en gevoelens zijn doordrenkt van symbolen en metaforiek, wat suggereert dat ons denken in wezen metaforisch is.

Geciteerde werken

Lakoff, John en Turner, Mark. 2003. Metaphors We Live By. Chicago. The University of      Chicago.

Tarkovski, Andrei. 1986. De verzegelde tijd. Beschouwingen over de filmkunst. Groningen: Historische uitgeverij Groningen.

Russische filmmontage. Geraadpleegd op 18 oktober 2014. Van:             http://www.filmcanon.nl/canon/fanfare-1958/meer-weten-over-russische-          filmmontage/

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s