Solzjenitsyn en geschiedschrijving

Aleksandr Solzjenitsyn (1918-2008) is een Russische schrijver en dissident. Hij maakte bijna de gehele geschiedenis van de Sovjetunie van dichtbij mee en verwerkte zijn persoonlijke, historische ervaringen – en later ook bredere historische ervaringen – in talrijke literaire en historische werken. Het meest bekend is hij geworden met zijn werken over het GULAG-systeem. Zijn jeugd spendeerde hij in de Kaukasus. In deze periode werd het familiebezit van gecollectiviseerd en werd zijn moeder te werk gesteld op een collectivistische boerderij. Later studeerde hij wiskunde aan de universiteit van Rostov. In de Tweede Wereldoorlog vocht hij als soldaat aan het Oostfront tegen Nazi-Duitsland. Ook op deze ervaring reflecteert hij in zijn werk, bijvoorbeeld in het gedicht Pruisische Nachten, waarin hij verkrachtingen en plunderingen van het Rode Leger beschrijft. (Zayas, 1978) Nadat hij, vanaf het front, zich in een brief aan een vriend negatief over Stalin uitlaat, wordt hij opgepakt en veroordeeld tot acht jaar gevangenschap. Hij spendeerde gedeeltes van deze tijd in werkkampen in Siberië, in een wetenschappelijk onderzoeksinstituut en in een kliniek in Kazachstan. Al deze locaties werden later plaatsen van handeling in zijn romans.

In 1962 wist hij zijn roman Een dag in het leven van Ivan Denisovitsj gepubliceerd te krijgen in het tijdschrift Novy Mir met expliciete toestemming van Chroestsjov. Publicatie was mogelijk door de ingetreden Dooi en de destalinisatiepolitiek die Chroestsjsov sinds 1956 doorvoerde. Het werk werd positief onthaald omdat het de excessen uit de periode van de “persoonlijkheidscultus” zou tonen. (Applebaum, 2010) Het boek is voor de moderne lezer misschien wat bevreemdend, omdat het een gewone dag laat zien in het leven van een gevangene in een Sovjet-werkkamp, met zowel de misstanden als de vormen van geluk die de zek Ivan Denisovitsj binnen de grenzen van het kamp beleeft. Het bevat geen directe aanklacht tegen het communisme. Toch was het revolutionair omdat het een van de eerste literaire werken is die de negatieve kanten van de politiek van de Sovjet-Unie liet zien. Waarschijnlijk was het voor veel Russische lezers de eerste aanraking met de realiteit van het leven in de kampen.

In 1973 publiceerde Solzjenitsyn het zevendelige Gulag-Archipel, waar hij jaren aan gewerkt had. Dit “experiment in literaire onderzoeking” is tegelijkertijd een poging tot geschiedschrijving. Dit wil zeggen: het vastleggen van verhalen en ervaringen die anders verloren zouden gaan en waar officiële Sovjetgeschiedschrijvers geen notie van zouden nemen. Aan de hand van eigen ervaringen en gesprekken met honderden andere zeks beschrijft hij de volledige geschiedenis van de GULAG en alle aspecten van de gevangenschap: het oppakken, het transport, de arbeid, de leefomstandigheden, de invloed op de menselijke geest en de omgang tussen gevangen.

Door de verhalen en geschiedenis van het GULAG-systeem bekend te maken in de Sovjetunie en in het westen heeft Solzjenitsyn een gigantische bijdrage geleverd aan het historisch bewustzijn. Over ervaringen in kampen werd bijna niet gesproken. De waarheid hierover was in de Sovjet-Unie dan ook niet wijdverspreid. (Applebaum, 430) Ook in het Westen bestond er tot dan toe veel desinformatie over de kampen. (Applebaum, 75) Een dag van Ivan Denisovitsj is een roman. Gulag-Archipel houdt het midden tussen literatuur en geschiedschrijving. Geschiedschrijving is echter een zeer conservatief instituut dat niet altijd “niet-historici” accepteert. Sinds de “linguistic turn” van de jaren ’80 is er echter binnen de geschiedschrijving iets meer ruimte gekomen om aandacht te besteden aan literaire werken. Er wordt dan gekeken naar de historiciteit van teksten: de historische ervaring van waaruit ze ontstaan. (Reid, 159) Zeker waar het gaat om persoonlijke ervaring lijkt dat bij Solzjenitsyn meer dan gerechtvaardigd. Onder andere omdat contemporaine historici en andere controlerende instanties te kort hebben geschoten in het vastleggen en bewaren van bronnen en ervaringen, zijn werken van Solzjenistyn en andere zeks als bijvoorbeeld Sjalamov gebruikt als bron bij later historische onderzoek – hetgeen na 1991 weer mogelijk werd.

 

Bronnen:

  • Applebaum, Anne. 2010 Goelag: een geschiedenis (vert. Tinke Davids). Amsterdam: Ambo.
  • Reid, Julia. 2009. “Novels” in Reading Primary Sources (red. Dobson, Miriam & Ziemann, Benjamin). Londen: Routledge. p. 159-174.
  • Solzjenitsyn, Aleksander. 1971. Een dag van Ivan Denisovitsj (vert. Theun de Vries). Baarn: De Boekerij.
  • Solzjenitsyn, Aleksander. 1974. The Gulag Archipelago 1918-1956: An experiment in literary investigation. Londen: Collins & Harvill.
  • Zayas, Alfred de. “Prussian Nights: A Poem Alexander Solzhenitsyn (vert. Robert Conquest)” The Review of Politics, Vol. 40, No. 1 (Jan., 1978), p. 154-156.
Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s