De Verborgen Praagse Parel

Arnout le Clerq, historicus en tevens medewerker van het NRC Handelsblad, is deze zomer begonnen met het publiceren van een aantal interessante, culturele en leerzame artikelen over het nog altijd onbekende Centraal-Europa en de Balkan. Volgens Le Clerq is de kennis over deze regio van West-Europeanen namelijk gering, ondanks het toetreden van veel Centraal- en Oost-Europese landen. Middels de onlinerubriek ‘Lezen in het hart van Europa’ probeert Le Clerq daarom de lezer kennis te laten maken met ‘het oosten’ door de ogen van verschillende auteurs. Deze auteurs schreven allemaal over hun eigen thuisland en deze perspectieven gebruikt Le Clerq om via ‘een literaire reis de ziel van Midden-Europa [bloot te leggen]’. De eerste aflevering uit de reeks ging over de Tsjechische auteur Bohumil Hrabal en zijn visie op Praag. Is het echter mogelijk om Praag te ontdekken via deze vaak ambigue auteur?

Bohumil Hrabal

Bohumil Hrabal, geboren als Bohumil František Kylián (26 mei 1914-3 februari 1997), werd en wordt door velen getypeerd als één van de beste Tsjechische auteurs uit de twintigste eeuw. Hrabal blonk nooit uit als leerling, maar wist uiteindelijk zijn schooldiploma te behalen in 1934. Daarna volgde hij een studie rechten die hij pas na de Tweede Wereldoorlog kon afronden.

Bohumil Hrabal

Bohumil Hrabal

Lange tijd had Hrabal verschillende banen en het duurde maar liefst tot 1963 totdat hij van schrijven zijn beroep maakte. Onder het Tsjecho-Slowaakse communistische regime schreef Hrabal ondergronds, aangezien het hem na de invasie van het Warschaupact in Praag 1968 verboden werd om te publiceren. Na 1989 werd Hrabal tevens bekend in de rest van Europa, hoewel zijn Engelse vertalingen vaak bekritiseerd werden doordat ze bepaalde referenties zouden missen. Op 3 februari 1997 kwam Hrabal op mysterieuze wijze om het leven. Zo zou hij ofwel duiven aan het voeren zijn op de vijfde verdieping vanuit zijn ziekenhuisraam en voorover zijn gevallen, of hij zou er zelf uit zijn gesprongen als zelfmoord of misschien zou iemand hem hebben geduwd.

Hrabal en zijn vrouw

Hrabal’s stijl wordt vaak omschreven als herkenbaar. Zo wist Hrabal volgens professor Joep Leerssen ‘de destructieve uitwerking van de geschiedenis’ (waarmee hij vervolgingen en dictatuur bedoelde) te combineren met het leven van gewone mensen. Hrabal haalde veel inspiratie uit zijn geliefde stad Praag, zoals hij in zijn verhaal ‘Autootje’ beschreef. Bovendien gebruikte hij in zijn boeken elementen van de boeken van andere Tsjechische schrijvers, zoals de Joodse Franz Kafka. Op sublieme wijze integreerde hij de Tsjechische cultuur en Praag in zijn romans.

In Praag en ook de rest van Tsjechië was er sprake van een grote diversiteit aan nationaliteiten. Zo waren er onder andere etnische Duitsers, Joden en Roethenen. Na de Tweede Wereldoorlog werden veel van die groepen hardhandig verdreven uit Tsjecho-Slowakije. Eeuwenlang hadden de Duitstaligen de macht in handen maar nu was het tij gekeerd. Veel Sudeten-Duitsers werden mishandeld en vermoord, niet alleen in het Sudetenland, maar ook in de hoofdstad.

Hrabals eigen vrouw Eliška Plevová was zelf ook een etnische Duitse. Haar geschiedenis beschreef hij in het boek Vita Nuova (1986) waarin het ik-perspectief zijn vrouw moest voorstellen. In de roman staan de gevoelens van zijn vrouw centraal en hoe zij moeite heeft met haar positie als etnische Duitse in de maatschappij. In de volgende passage ligt Eliška hier dan ook over te piekeren in bed:

Hrabal en zijn echtgenote

Hrabal en zijn echtgenote

‘En zo lag ik op mijn rug en zag ik op het plafond ook mijn lot uitgebeeld zoals ik absoluut niet had meegedaan aan de oorlog en toch tot de verslagen Duitsers behoorde waardoor ik in een kamp was terechtgekomen waar niemand medelijden met me had gehad.’

Later vervolgt zij dat wanneer zij een brood wilde vragen van de Tsjechische vrouwen zij haar uitlachten. De Duitse vrouwen waren op hun beurt weer woedend op Eliška dat zij naar de Tsjechische vrouwen was gelopen. Verschrikkelijk vindt ze het dat ze door geen van beide groepen wordt geaccepteerd en dat haar man (Hrabal) haar niet steunt, maar haar vooral sust met de woorden ‘Jedem das Seine’. Jedem das seine betekent zoveel als ‘ieder het zijne’ of ‘elk wat hij verdient’. Deze leus is alles behalve geruststellend. In eerste instantie zegt hij namelijk dat zij verdient om zo behandeld te worden. Ten tweede is er nog een extra laag, aangezien de leus bij de ingang van het concentratiekamp Buchenwald stond. In die zin praat hij haar nog meer een rottig gevoel aan, omdat hij de Tweede Wereldoorlog en de gruwelen van de concentratiekampen erbij haalt.

Jedem das Seine

Jedem das Seine

Het is opvallend hoe Hrabal in de roman doet alsof hij in haar hoofd kan kijken en vervolgens als het ware haar memoire schrijft. Vond ze het inderdaad zo moeilijk te aanvaarden dat ze door Tsjechen nooit zou worden geaccepteerd? Of wil hij aantonen dat sommige etnische Duitsers wel degelijk last hadden van de effecten van de oorlog? Of is hier opnieuw sprake van een vertelling door de ogen van Hrabal zelf, zoals Le Clerq probeerde te doen in zijn artikel over Praag? Vond Hrabal dat zijn vrouw zich moest schamen voor haar roots? Geeft deze passage misschien een realistisch beeld weer van hoe negatief Tsjechen over Duitstalige Tsjechen dachten?

Hoe het ook zij, het blijft bewonderingswaardig hoe deze briljante auteur de lezer aan het denken zet en speelt met perspectieven. Le Clerq wilde Praag ontdekken door de ogen van Hrabal, maar ik denk dat hij hier nooit in zal slagen. Het ambigue karakter van Hrabals schrijven is vrijwel niet te doortasten, wat ook weerspiegeld is in zijn mysterieuze dood. Le Clerq zal misschien nooit in staat zijn de gemiddelde NRC-lezer goed kennis te laten maken met Praag door het grillige karakter van de auteur. Waar Le Clerq wel in is geslaagd, is dat hij de weg heeft vrijgemaakt voor de NRC-lezer naar het literaire hart van Tsjechië door aandacht te wijden aan een Tsjechische auteur.

Bibliografie 

 Horáková P., ‘Czech literary legend Bohumil Hrabal died 10 years ago’, http://www.radio.cz/en/section/curraffrs/czech-literary-legend-bohumil-hrabal-died-10-years-ago, geraadpleegd op 19 september 2015.

 Leerssen, J., Europese Literatuurgeschiedenis, Amsterdam: Universiteit van Amsterdam 2012.

 Le Clerq, A., ‘Lezen in het hart van Europa: de werkelijkheid vermafkezen’, http://www.nrc.nl/boeken/2015/07/18/lezen-in-het-hart-van-europa-de-werkelijkheid-vermafkezen/, geraadpleegd op 19 september 2015.

 Le Clerq, A., ‘Lezen in het hart van Europa: in het paradijs van de menselijke waanzin’, http://www.nrc.nl/boeken/2015/07/25/lezen-in-het-hart-van-europa-in-het-paradijs-van-de-menselijke-waanzin/, geraadpleegd op 19 september 2015.

Mosterd, J.J., De Tsjechen vijftien eeuwen vrijheidsstrijd, Amsterdam/Antwerpen: Kosmos 1969.

‘Zonder auteur’, ‘Bohumil Hrabal’, https://en.wikipedia.org/wiki/Bohumil_Hrabal, geraadpleegd op 19 september 2015.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s