Macht in Rusland, toen en nu.

“Een tiran mag intelligent of dom zijn, goed of slecht;
wat ook het geval is, hij is zowel oppermachtig als machteloos,
hij is bevreesd voor samenzweringen, hij wordt gevleid en hij wordt misleid.
De gevangenissen raken vol, de lafhartige huichelaars fluisteren,
en de stilte wordt zo volkomen dat het hart bijna ophoudt te kloppen.”

                                                                                                Stendahl

Het is een koude nacht in Augustus 1530, die nacht joeg de wind zo hard door Moskou dat de klokken van de verlossers kathedraal in het Kremlin vanzelf gingen luiden, aldus volgens de overlevering. Die avond kreeg  Vasili 3, na gescheiden te zijn van zijn eerste vrouw Solomonia Saboerova omdat zij geen mannelijke opvolger kon voortbrengen, zijn eerste zoon. Ivan Vasiljevitsj was geboren.

Die nacht werd de man geboren die later een grote naam in de Russische geschiedenis zou worden. Maar niet vanwege zijn heldendaden of de grote veldslagen die hij had gewonnen. Die nacht werd de man geboren die vandaag in de geschiedenis boeken bekend staat als Ivan de verschrikkelijke.
Welke daden , welke gruwelheden heeft deze tsaar van Rusland gepleegd om deze naam te verdienen? Hoe kwam het dat hij tot deze gruwelheden werd gedreven?

Ivans wreedheid, in de laatste tien jaar van zijn heerschappij, werd vooral gemarkeerd door terreur tegen vijanden die eigenlijk geen vijanden waren. Openlijke martelingen, het uitmoorden van halve dorpen, verraad en het opsluiten van onschuldigen.

Van 1547 tot 1560 (door de wreedheden na 1560 kreeg Ivan zijn epitheton “de Verschrikkelijke” toebedeeld) kunnen gekenmerkt worden door de betere jaren van Ivan de Verschrikkelijke. Althans voor de bevolking. Hij was in deze periode niet vrij van zorgen, hij had voortduren politieke zorgen zoals het Tartaarse verzet maar ook in zijn privé leven. Toch was hij in deze jaren niet “verschrikkelijker” dan zijn tegenhangers in die tijd, zoals Hendrik de 3e.

Op Ivans drie jarige leeftijd in 1533 stierf de destijdse heerser van Moskou en vader van Ivan, Vasili 3, aan de gevolgen van een wond die hij opliep na een jachtpartij. Direct na zijn dood werden door de bojaren, die zicht nooit hadden verzoend met het feit dat niet zij maar Ivan de grote en Vasili 3 heersers waren in Moskou, plannen te maken om de macht over te nemen. Twee ooms van Ivan die aangesteld waren als een van de regenten van Moskou werden doodgehongerd en zijn moeder stierf plotseling in 1538, er gingen geruchten dat ze was vergiftigd.
Op jonge leeftijd kreeg Ivan al te maken met moord, complotten, huichelaars, samenzweringen en misleidingen. Zouden deze gebeurtenissen in zijn verleden naar zijn achterdocht, wreedheid en angst hebben geleid naar zijn jaren waarin hij de naam Ivan de verschrikkelijke heeft ontwikkeld?

Als we kijken naar het hedendaagse Rusland spelen macht, intriges, misleiding en corruptie nog steeds een grote rol. Denk alleen maar aan de hoeveelheid moorden op journalisten en politieke tegenstanders van de huidige regering. Een internationaal geruchtmakende moord is die op Anna Politkovskaja, die in 2006 in het trappenhuis van haar appartementencomplex werd vermoord.  Politkovskaja werkte voor het blad Novaja Gazeta. Dit blad staat bekend om zijn kritiek op de macht van het Kremlin. De mensenrechten die continu worden geschonden, de corruptie, het werk van de opvolger van de KGB de FSB enz.  Anna Politkovskaja is niet de enige journalist van dit blad dat op mysterieuze wijze is overleden of vermoord. In het kantoor van dit blad staat een muur waaraan alle foto’s hangen van collega’s die op deze mysterieuze wijze zijn overleden of vermoord.

Waarom is het hebben van kritiek op Putin en zijn regering, in Rusland zo gevaarlijk dat het soms met een leven betaald moet worden? Speelt de angst voor het kwijtraken van macht , die net als bij Ivan de verschrikkelijke een grote rol speelde, hierin een belangrijke rol? En waarom is macht eigenlijk zo belangrijk in Rusland? Heeft dit te maken met het macho imago dat Rusland (of in ieder geval zijn regering) naar het Westen toe graag uitbeeld? Of is deze macho imago juist een gevolg  van die eventuele angst? Een ander erg interessant detail dat hoogleraar Ellen Rutten mij ten gehore bracht was dat Putin graag en veel biografieën van Ivan de Verschrikkelijke leest.

Als macht wordt opgezocht in het van Dale woordenboek wordt de volgende definitie gegeven:

macht (de; v(m); meervoud: machten)
1vermogen: bij machte zijn in staat
2
sterkte, kracht
3
wettelijke bevoegdheid: hiertoe heb ik geen macht
4
invloed, betekenis: de macht van de VS
5
persoon of zaak die macht heeft; leger, overheid, mogendheid, staat; de wetgevende machtlandmacht, luchtmachtgrootmacht, supermacht

De volgende vraagt die reist is: is Putin terecht bang dat zijn “macht” zou kunnen worden “afgepakt”? Ja, natuurlijk kan Putin zijn macht verliezen, maar wat ik hiermee bedoel is; hoe groot is de invloed van zijn tegenstanders, kunstenaars en creatieveling, schrijvers, journalisten etc?

Een voorbeeld van Beinvloeders in Rusland is de Avant-Garden beweging van de vroege 20e eeuw.  Met grote namen als Malevich, die met zijn zwarte vierkant veel roering teweeg bracht.  Een simpel zwart vierkant op wit doek die in de bovenhoek van een expositie ruimte was gehangen. Personen die niet zouden weten dat dit de plek in een Russisch huishouden is waar de iconen hangen, omdat dit de plek is die het dichts bij de hemel staat, zouden de opschudding die dit zwarte vierkant teweeg bracht niet begrijpen.  Malevich geloofde dat de nieuwe wereld, na de oktober revolutie in 1917, niet kon ontstaan zonder een schokkende gebeurtenis.
De Avant-Garden beweging wilde afstand nemen van de klassieke manier van het maken van kunst. Maar ze waren er niet alleen voor het maken van kunst, hun hele denken was doorvoed met het idee dat zij een leidinggevende functie hadden voor de samenleving. De beweging bestond niet uit veel kunstenaars maar ze kregen plots wel een groter podium.  Door de Avant-garden beweging, met hun moderne kunst, kwam de economische samenleving ineens in een stroomversnelling.
Helaas werd moderne kunst niet begrepen door de “gewone” bevolking en kon de Avant-garden beweging nooit echt voet in de aarde zetten.
Maar er zijn ook grote namen in de geschreven kunst zoals Pushkin, Dostojevski en Tolstoj.  Schrijvers die veel hebben bijgedragen aan de hedendaagse Russische en ook Westerse gedachtengoed.

De wereld geschiedenis kent natuurlijk veel meer terreur en gruwelijke leiders. In de recente geschiedenis is Hitler onlangs nog in de boeken bij geschreven. Maar als we kijken naar de geschiedenis van Rusland en dan vooral de nabije geschiedenis. Kijken wij, en met wij bedoel ik het Westen, vooral naar Stalin. Stalin kennen wij vooral als de communistische leider achter de goelags.  Maar een terechte vraag die dhr. Sauer stelde in een van de Rusland golleges was: Het Westen ziet Stalin vooral als een gruwelijke leider maar daar in tegenstelling ziet  Rusland Stalin als een groot leider van het “machtige” Rusland. Is er naast het slechte beeld dat het Westen heeft van Stalin, ook een goede Stalin? En mijn vraag als reactie op de vraag van dhr. Sauer: is het ook echte zo dat de Russische bevolking Stalin ziet als een goed en belangrijke leider uit de geschiedenis van Rusland, of is het een beeld dat de huidige Russische leiders graag willen schetsen naar het Westen? Naar deze vragen zal onderzoek worden gedaan voor in een volgend blog.

Bronnen:

Moscow times, Dido Michielsen, 2013
Het kremlin een politieke en culturele geschiedenis, C. Merridale, Oktober 2013
Iwan de Verschrikkelijke, Jules Koslow, 1962

http://dare.uva.nl/document/2/90765, Dr. B.M. De Jong, Februarie 2011
Dr. de Jong heeft verschillende studies en onderzoeken gedaan, ook aan de UvA, naar Rusland en zijn politiek.
http://www.theguardian.com/media/2009/apr/12/newspapers-russia, Luke Harding, 12 April 2009
Luke Harding is een award winnende correspondent voor de krant The guardian, tevens heeft hij het boek:

Mafia State: How one reporter became an enemy of the brutal new Russia, geschreven.
http://www.vandale.nl/opzoeken?pattern=macht&lang=nn#.VgJrpBHvPGg

College reeks Rusland aan de Universiteit van Amsterdam met verschillende gastsprekers  die hun kennis en expertise met studenten (en NRC lezers) hebben gedeeld.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s