1985-1993: Een Gemiste Kans Voor Russisch-Europese Relaties

Henk Kern spreekt in zijn lezing[1] over de relatie tussen Europa en Rusland over een ambivalente houding van beide landen jegens elkaar in de negentiende eeuw. Desalniettemin kunnen we volgens hem veel leren van deze negentiende eeuw als we proberen de relatie tussen Europa en Rusland nu te begrijpen. De belangrijkste les is dat Rusland in de negentiende eeuw werd beschouwd als onderdeel van Europa, terwijl het er nu soms buiten lijkt te worden geplaatst. Voor een korte periode in de twintigste eeuw leek Rusland weer even bij Europa te horen. Die periode is het onderwerp van deze blogpost.

Toen in 1985 Michail Gorbatsjov aantrad als secretaris-generaal van de Communistische Partij in de Sovjet-Unie ontstond er weer hoop dat de relatie tussen West-Europa en Rusland zou verbeteren. Met zijn politiek, die gekenmerkt werd door de concepten Perestrojka en Glasnost, zou Gorbatsjov verworden tot één van de meest populaire Russische leiders in de mening van vele mensen buiten Rusland. Binnen Rusland wordt Gorbatsjov vooral herdacht als de leider die Rusland heeft verkocht aan het Westen. Vandaag de dag wordt de relatie tussen de Europese Unie en Rusland door de meeste mensen gezien als problematisch. In de periode waarin Gorbatsjov president was (1985-1991) leek het er even op dat de relatie tussen Europa en Rusland een positieve impuls zou krijgen. Maar waar en waarom is het dan toch mis gelopen?

Op 6 juli 1989 sprak Michail Gorbatsjov de Europese Raad toe in Strasbourg. Deze toespraak kan gezien worden als het hoogtepunt in deze korte periode van Russisch-Europese toenadering. Gorbatsjov spreekt hier over de ‘eenheid in verscheidenheid’ in Europa:

“We are convinced that what they [Europeans] need is one Europe — peaceful and democratic, a Europe that maintains all its diversity and common humanistic ideas, a prosperous Europe that extends its hand to the rest of the world. A Europe that confidently advances into the future. It is in such a Europe that we visualise our own future”[2]

Gorbatsjov lijkt een vooruitziende blik gehad te hebben, want in 2000 adopteert de Europese Unie ‘eenheid in verscheidenheid’ als officieel motto. Neil Malcolm schrijft in de geest van deze periode als hij in 1989 schrijft over het ‘gemeenschappelijke huis Europa’: “[T]he Soviet Union’s position has repeatedly been adjusted over a short period of time in order to take account of Western concerns, and Moscow’s general approach appears to have become steadily more flexible.”[3] Maar enkele maanden later is het begin van het einde van deze periode van toenadering al weer in zicht als de Berlijnse Muur valt in december 1989.

De val van de Berlijnse Muur is de opmaat geweest voor het uiteenvallen van de Sovjet-Unie twee jaar later. In 1993 werd het verdrag van Maastricht geratificeerd en werd de Europese Unie gecreëerd als opvolger van de Europese Gemeenschap. Het is deze paradoxale beweging aan het begin van de jaren negentig die de toenadering van Rusland en Europa voorgoed om zeep lijkt te helpen. Waar Europa een nieuwe stap in de richting van eenheid zet, valt de Sovjet-Unie volledig uit elkaar. Tevens is de Koude Oorlog voorgoed verleden tijd. Het lijkt steeds minder noodzakelijk dat Rusland een plek krijgt toebedeeld in Europa.

Gerard Delanty in zijn boek ‘Inventing Europe’ lijkt de juiste conclusie te trekken wanneer hij schrijft: “With the fall of Soviet communism, Western European identity can no longer be constructed along Cold War lines. Unable to invoke the threat of communism, the developed West has found a new bogey again in Islam.”[4] Deze stelling lijkt ook vandaag de dag nog op te gaan. Europa heeft Rusland niet meer nodig om zichzelf te definiëren. De Islam is de grootste tegenstander die er nu voor zorgt dat Europa zich verenigd. Een vereniging van staten, een Unie, waarin voor Rusland geen plek is. Nu, in de éénentwintigste eeuw, blijkt dat we geen enkele les hebben getrokken uit de negentiende eeuw. Toen Gorbatsjov president was leek Rusland voor even weer bij Europa te horen. Uitspraken als deze klinken ons nu (helaas) weer als holle frasen in de oren.

[1] H. Kern (2015). 19e eeuw: Rusland en Europa. Lezing als onderdeel van een reeks colleges van het vak ‘Rusland’ gegeven aan de Universiteit van Amsterdam in het academisch jaar 2015/6.

[2] M. Gorbatsjov (1989). Europe as a Common Home. Address to the Council of Europe in Strasbourg. Transcript als gevonden op 24-09-2015 op: http://polsci.colorado.edu/sites/default/files/1A_Gorbachev.pdf

[3] N. Malcolm (1989). The ‘Common European Home’ and Soviet European Policy. p. 676 International Affairs 65(4). pp. 659-676.

[4] G. Delanty. (1995). Inventing Europe. p. 150 Macmillan: London

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s