Russische mythes bestaan (ook) niet

Het idee achter deze blogpost ontstond na het antwoord op de vraag, die Derk Sauer in deze collegereeks over Rusland aan decaan Frank van Vree stelde: ‘bestaat er een andere Stalin?’. Van Vree koos voor de benadering: bestond er naast de wrede Stalin ook een vriendelijke Stalin?

Hoewel gastsprekers en docenten in deze collegereeks meer context proberen te creëren om te snappen wat er aan de hand is in Rusland, is het op zo’n moment niet gepast om al te uitgebreid in te gaan op de positieve eigenschappen van iemand die men zich, in Nederland, als een meedogenloze dictator ‘herinnert’. Tegelijkertijd gaat het in de colleges over een land, dat Stalin als held van de Grote Vaderlandse Oorlog heeft gemythologiseerd en in deze hoedanigheid functioneert als politiekmiddel om staat, leider en volk te verbinden.
De vraag die ik hier probeer te beantwoorden is: staan deze twee ‘mythes’, die van ‘Stalin als held’ en die van ‘Stalin als het absolute kwaad’ niet lijnrecht en haaks tegenover elkaar?

‘Ik zal mijn Stalinmedaille nooit afdoen, want het is niet waar wat ze nu over hem zeggen.’ (Citaat uit documentaire van Gorter, 2013)

In datzelfde college noemde Van Vree ‘900 dagen’. Een documentaire van Jessica Gorter over het beleg van Leningrad, die verschillende overlevenden volgt die tijdens de blokkade in het huidige Sint Petersburg woonden. Als leidraad gebruik ik deze documentaire en dagboekfragmenten om te kijken hoe in dit geval belegerden toen en nu geloofden/geloven in de legende rondom Stalin als overwinnaar.

‘De tanks reden langs met de leus ‘voor het vaderland en Stalin’. Deze leus zat in ons hoofd. Het sterkte ons. […] We stonden op en gingen naar bed met zijn naam.’ (Gorter 2013)

De hongerblokkade van 1941-1944 was een van de afschuwelijkste perioden uit de geschiedenis van Sint Petersburg. De eerste boeken over het beleg verschenen tijdens de oorlog. Zij legden vooral de nadruk op de moed, vaderlandsliefde en trouw aan de Partij van Leningrads inwoners.
De Leningrad-affaire (1949-1953)[1], zorgde ervoor dat geschiedschrijvers meer dan een decennium geen aandacht besteedden aan het leven in Leningrad tijdens de bezetting.
Aan het eind van de jaren 50 werd deze studie over de bezetting hervat. Drie decennia lang verschenen er honderden boeken, artikelen en beschrijvingen over de militaire operaties, de rol van de Partij en de industrie in Leningrad. Pas in de Perestrojkajaren begonnen historiografen zich te interesseren voor de menselijke en persoonlijke aspecten met betrekking tot de geschiedenis van de blokkade. (Chistikov 2013)

Weet je, al die medailles, die zijn, hoe moet ik het zeggen zo obligaat en onpersoonlijk. […] eigenlijk was onze generatie gewoon slachtoffer. (Gorter 2013)

Tijdens de oorlog zelf hadden de bewoners van Sint Petersburg geen idee hoe het er aan het front aan toe ging. In de kranten ontbrak iedere vorm van informatie en daarom gingen mensen uit van de geruchten die ze opvingen op straat.
Op de vooravond van de bezetting gingen de meeste geruchten over de successen van het Rode Leger: ‘Dat Kingisepp heroverd was… en Narva vrijgemaakt was… net als Smolensk en Staraja Russa teruggenomen waren…’(Piankevich 2013: 34) Begin september 1941 geloofden de inwoners van Leningrad nog steeds in de verhalen dat alles goed ging aan het front. Op 8 september was Leningrad volledig omsingeld. Alleen via de lucht en over het Ladogameer kon men eruit of erin. Maar ook toen kwam er geen officiële informatie, bleven de geruchten optimistisch en aanvankelijk bleef men hoop uit ze putten. Op 21 oktober schreef Kuliabko in zijn dagboek: ‘Vandaag opnieuw verhalen gehoord van een soldaat dat de Duitsers langzaam teruggedrongen worden van Leningrad.’ (idem: 35) Maar langzaamaan verloren de geruchten hun hoopgevende karakter, naarmate de tijd verstreek en er van de kou en honger duizenden burgers stierven. (Piankevich 2013)

[…] Deze komedie, die dit half verwoeste land wordt voorgeschoteld onder het mom van een feest en een ongekende prestatie. (Gorter 2013)

De documentaire van Gorter (reacties van overlevenden heb ik met opzet lukraak door elkaar gezet) en de dagboekfragmenten uit voormalig Leningrad laten voornamelijk zien: Rusland is wel meer dan een land, dat Stalin als held van de Grote Vaderlandse Oorlog heeft gemythologiseerd. De twee mythes zijn misschien inderdaad niet verenigbaar. Maar tussen de ene Russische opvatting en de andere bestaat een al even onoverbrugbare kloof. In plaats van de Russische bevolking onder een zogenaamd alles omvattende Russische mythe te scharen, is het nodig naar de verhalen van ieder persoon afzonderlijk te luisteren, om erachter te komen hoe de werkelijkheid is en was.

Bibliografie

Chistikov, A.N
2013      Revisiting the Leningrad Blockade. In: Russian Studies in History. Vol. 52, 3 – 6.
Gorter, J
2013      900 dagen [documentaire]. Nederland: Ikon. http://www.documentairenet.nl/review/900-dagen/
Kelly, C
2011      ‘The Leningrad Affair’: Remembering the ‘Communist Alternative’ in the Second Capital. In: Slavonica. Vol. 17, 103 – 122.
Piankevich, V.L
2013      Rumors in Leningrad During the Blockade. In: Russian Studies in History, vol. 52, 25 – 64.

[1] Lees voor meer informatie over de Leningrad-affaire: Kelly 2011.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s