Tegengestelde belangen

Maatschappelijke ontwikkeling van Rusland in de context van Europese modernisering – De ontwikkeling van een rechtsstaat

De negentiende eeuw kan worden gezien als de eeuw waarin de ‘moderne tijd’ zich heeft ontwikkeld. Althans, in het grootste deel van de Europa. Door sommigen wordt deze eeuw ook gezien als een belangrijk keerpunt in de geschiedenis voor Rusland. Het beleid van de tsaren op dat moment kenmerkt zich als een mengelmoes van hervorming en stagnatie. Er wordt betoogd dat dit de eeuw is waarin voor het eerst een basis werd gelegd voor een rechtsstaat. Was het alleen maar kommer en kwel of heeft Rusland wel degelijk een ontwikkeling doorgemaakt met betrekking tot een volwaardig rechtssysteem? 

In de rest van Europa brak in de negentiende eeuw een tijd aan waarin zich op politiek gebied enorme ontwikkelingen plaatsvonden. In deze eeuw kwam het ontstaan van de ‘Rule of Law’ of te wel de rechtsstaat, waarbij het accent op legaliteit ligt, tot een hoogtepunt. Alle overheidsoptreden dienen een basis in de wetgeving te hebben. De negentiende eeuw was de eeuw waarin staten grondwetten kregen (lees: zo kreeg Nederland bijvoorbeeld in 1814 als haar eerste grondwet). 

Door de ontwikkelingen in Europa, ontstond er in een Rusland een scheiding tussen aan de ene kant radicalen die zich faliekant tegen de ontwikkeling van rechtsprincipes verzetten en aan de andere kant de vooruitstrevenden die toekomst van Rusland zagen in het aanscherpen van de legaliteit en het creëren van een rechtsstaat, waarin zij het recht zagen als een culturele waarde. Er werd gepleit voor burgerautonomie. Een belangrijke aanhanger hiervan was Bogdan Kistiakovkii, wiens provocatieve collectie van artikelen beschrijven hoe de ‘intelligentsia’s’ miskennen dat wettelijke garanties van grote waarde zijn. Zijns inziens is de individuele vrijheid van enorme waarde voor het zijn van een rechtsstaat en het zijn van een natie.

De tsaren in deze tijd ondervonden dan ook dat Rusland niet langer achter kon blijven in de ontwikkeling en dat zij hun onderdanen meer rechten dienden te geven. Aan de ene kant verlangde de tsaren naar de attributies van het modernisme, maar anderzijds waren zij niet al te bereidwillig om de politieke prijs te betalen. Onder de tsaren bestond de angst dat teveel vrijheid de staatsmacht in gevaar zou brengen. Aan de andere kant wisten ze ook wel dat het tegenhouden van verandering, en het daarmee achterblijven bij de rest van Europa ‘zelfmoord‘ zou betekenen.  

Voornamelijk Alexander II is hierop van grote invloed geweest en heeft een belangrijke bijdrage geleverd aan de ontwikkeling van een rechtsstaat. Hij volgde zijn vader, die midden in de Krimoorlog stierf, op en gooide het roer om. In tegenstelling tot zijn vader, die bekend stond als conservatief en wreed, werd hij gezien als vooruitstrevend en werd de ‘bevrijder’ genoemd. Deze naam heeft hij verworven doordat hij de afschaffing van het lijfeigenschap (1871) bewerkstelligd heeft. Onder zijn bewind veranderde Rusland langzaam van politiestaat naar rechtsstaat. Toch zorgde het ontbreken van eensgezindheid over de hervormingen in Rusland, en daarmee de manier van regeren van Alexander II, er uiteindelijk voor dat Alexander II het slachtoffer werd van een aanslag. De daarop volgende tsaren continueerde de manier van regeren waarbij zij absolute soevereiniteit hadden.

De Westerse cultuur drong in de negentiende eeuw wel door, maar het Europese staatsregime heeft nooit een zelfstandige plek verworven in Rusland. Het moderne mechanisme heeft niet hetzelfde effect gehad op Rusland. Hetzelfde geldt voor de ideologie van het recht. Wellicht dat dit anders was geweest als Alexander II langer de tijd had gehad zich als ‘bevrijder van Rusland’ op te stellen. We zullen het nooit weten…

Bronnen

  • Edward Radzinsky, Alexander II. De laatste grote tsaar, 2006
  • Laura Engelstein, Combined Underdevelopment: Discipline and the Law in Imperial and Soviet Russia, The American Historical Review, Vol. 98 no. 2, 1993
  • Derek Offord, Nineteenth-Century Russia: Opposition to Autocracy, 2014
  • Bogdan Kistiakovskii, Landmarks (Vekhi), 1909
Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s