Alexander Nevsky en de aanloop naar de Tweede Wereldoorlog

Bij de toestand in Oekraïne wordt er in Rusland dikwijls gebruik gemaakt van anti-fascismerhetoriek. De Tweede Wereldoorlog, of zoals dit in Rusland soms wordt genoemd, “De Grote Patriottische Oorlog”, wordt hier dan vaak aangehaald om patriottisme en steun voor de separatisten aan te moedigen. Dan maken ze het verband met de Tweede Wereldoorlog met als argument dat ze nu, net als toen, Oekraïne moeten bevrijden van fascisme. De term “geschiedenispolitiek”, waarbij historische gebeurtenissen doelgericht gebruikt worden om patriottisme en steun voor de staat aan te moedigen, is hier van toepassing. In dit stuk kijk ik naar de relatie tussen Duitsland en Rusland in de aanloop naar de Tweede Wereldoorlog en naar een voorbeeld van geschiedenispolitiek uit die tijd, de film Alexander Nevsky.

In de jaren dertig van de vorige eeuw gingen diplomatieke banden tussen Rusland en Duitsland aanzienlijk achteruit1. Met de komst van Hitler steeg behalve het antisemitisme, ook het antimarxisme. Marxisten werden op één lijn gezet met Joden2, de Communistische Partij werd onderdrukt en uiteindelijk geliquideerd in 19333 en de Duitse staat begon een propagandacampagne, nadrukkelijk tegen de Sovjet-Unie gericht4. Hitler wilde Duitsland afschilderen als de beschermengel van het Westen tegen het Bolshevisme, en eiste van zijn volk om geen contact met deze ‘internationale onheilmakers’ te hebben5. Hoewel Moskou in natura reageerde met eigen propaganda, vond er nog geen complete breuk in diplomatieke relaties plaats6. Hitler beredeneerde dat de aftakeling van het Russische leger door Stalins Grote Zuivering (1936-1938) en Stalins eigen preoccupatie hiermee betekenden dat er geen grote consequenties zouden zijn voor anti-Sovjet campagnes7.

In 1937-1938, tijdens een periode van een bijzonder slechte diplomatieke relatie tussen Rusland en Duitsland, regisseerde Sergej Eisenstein (1898-1948) de film Alexander Nevsky. De film werd in opdracht gemaakt van de staat. Door de groeiende dreiging van het fascisme vond de regering het nodig om een film te maken die het volk een gevoel gaf van de historische ontwikkeling van hun land; het volk moest elke toekomstige oorlog tegemoet kunnen gaan met een gevoel van optimisme8. Alexander Nevsky gaat over de gepoogde invasie van Novgorod in de 13e eeuw door de ridders van de Duitse Orde. Deze invasie wordt verijdeld door Prins Alexander, of Alexander Nevsky, die het volk van Novgorod verzamelt en leidt in het “Gevecht van het IJs”, waar de Duitsers door de menigten worden verslagen.

Eisenstein maakte het idee achter zijn film overduidelijk: “Het thema van patriottisme en nationale defensie tegen de aanvaller is het onderwerp dat onze film overdekt. We hebben een historische gebeurtenis uit de dertiende eeuw genomen, toen de voorvaders van de hedendaagse Fascisten (…) een systematische strijd voerden om het Oosten te veroveren en te binnenvallen om de Slav te onderwerpen (…), in precies dezelfde geest als het huidige Fascistische Duitsland dat tegenwoordig doet (…).”9

Na lang overleg werd op 23 augustus 1939 werd het Molotov-Ribbentroppact ondertekend en werd “Alexander Nevsky” uit filmtheaters verbannen. Toen Operatie Barbarossa (1941) ten uitvoer werd gebracht en Rusland werd veroverd door Hitler’s leger keerde de film weer terug10. Deze actie, het uit theaters halen en weer terugbrengen, illustreert hoe de film enkel en alleen een middel was om de Rus tegen de Duitser te keren. Zou de film in tijden van goede bedoelingen draaien, zou dit alleen onrust en verwarring creëren; het was van belang dat de overheid ten alle tijden duidelijk maakte wie nou precies de slechterik was.

Er zijn verbanden tussen wat er toen gebeurde tussen Rusland en Duitsland en wat er nu gebeurt tussen het Westen en Rusland, met het in-het-oog-springende verschil dat het Westen geen fascistisch bolwerk is. Ook zijn er verbanden met de geschiedenispolitiek van toen en nu; net zoals toen gebruikt de Russische staat nu een historische gebeurtenis waar het nationaal collectief de vijand overwon, en net als toen is de vijand in de historische gebeurtenis hetzelfde als de vijand van het hedendaagse.

Laten we hopen dat de verbanden het daarbij houden.

Door: Ilari Anemaet, 10752412

Bronvermelding:

  1. Walter Ze’ev Laqueur (1962) Russia and Germany: A Century in Conflict. Springer, pp. 180-181
  2. http://research.calvin.edu/german-propaganda-archive/anti-bolshevism.htm, quote van Dr. Goebbels
  3. Walter Ze’ev Laqueur (1962) Russia and Germany: A Century in Conflict. Springer, pp. 172
  4. http://research.calvin.edu/german-propaganda-archive/anti-bolshevism.htm, ‘background’-kopje
  5. Walter Ze’ev Laqueur (1962) Russia and Germany: A Century in Conflict. Springer, pp. 183
  6. idem, pp. 181
  7. idem
  8. Marie Seton (1960) Sergei M Eisenstein: A Biography. Grove Press, Inc., pp. 379-380
  9. Richard Taylor (1998) Film Propaganda: Soviet Russia and Nazi Germany. I.B. Tauris, pp.86
  10. http://sensesofcinema.com/2011/cteq/alexander-nevsky/, einde eerste alinea
Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s