De Moskouse Trolleybus: nostalgisch symbool van vervlogen tijden

Wie aan Moskou denkt, denkt aan de Moskouse metro. Minder bekend is dat het trolleybusnetwerk in Moskou met 95 routes één van de meest uitgebreide van de wereld is. Iedere dag brengen de bussen met bovenleiding zo’n 25000 reizigers van en naar hun bestemming. De eerste trolleybus rolde al op 15 november 1933 door de straten van Moskou. (1)

De introductie van de trolleybus ging overigens niet zonder slag of stoot: Stalin was een fel tegenstander. Hij was bang dat ze om zouden vallen, en niets kon hem van gedachten doen veranderen.

Toch kwam de trolleybus er. Deze eerste bus had een houten frame, een metalen cover en een zeer lage maximumsnelheid vergeleken met de hedendaagse standaarden: hij reed maximaal 50 km/uur. De deuren moesten handmatig worden geopend.

In november 2013 was ik zelf aanwezig bij de 80e jaarlijkse Trolleybusparade op het Teatralnaya-plein, voor het beeld van Karl Marx en op een steenworp afstand van het Kremlin. Daar had een kleine schare mensen zich verzameld rond acht oude modellen, die ook van binnen bekeken kunnen worden.

Het was tot mijn verbazing vooral nostalgie wat de mensen naar de enigszins schrale parade had getrokken. Nostalgie naar de Sovjet-Unie. Hoe groeide de trolleybus uit van normaal vervoersmiddel tot monument van vervlogen tijden?

De trolleybus reed al in Moskou sinds 1933, maar tijdens de Tweede Wereldoorlog maakte het vervoermiddel zijn definitieve opmars in het toenmalige Rusland. Doordat steden een enorme groei doormaakten, Moskou in het bijzonder, steeg ook de vraag naar nieuwe transportmiddelen. Maar het aanleggen van tramlijnen was te duur en de meeste bussen werden gebruikt op het front. De bussen die overgebleven waren stonden veelal stil vanwege een tekort aan benzine. De trolleybus bood uitkomst: hiervoor was noch benzine noch een trambaan vereist. (2)

Tijdens de parade sprak ik verschillende mensen. ‘Alles is tegenwoordig modern, maar hier kun waan je je even terug in vervlogen tijden,’ zei Andre, een veertigjarige Moskoviet die samen met zijn vrouw in alle vroegte de bussen was komen bekijken. ‘In San Francisco rijden nog hele oude trolleys, maar in Rusland worden alleen maar nieuwe modellen gebruikt. Die zijn van erg slechte kwaliteit. Het is prachtig maar ook vreemd om te zien dat deze modellen na al die jaren nog in zo’n goede staat zijn.’  

Oud-chauffeur Gregory was trots op de sterke bussen: ‘Sovietstrong’ noemde hij ze. 28 jaar heeft hij met veel plezier achter het stuur gezeten. ‘Het is geen grote dag voor me, want ik gebruik de trolleybus elke dag. Maar het is wel leuk.’

Tijdens een mislukte coup in 1991, de 1991 Soviet coup d’état, speelden trolleybussen ook een belangrijke rol. (3) Tijdens deze coup probeerden leden van de overheid van de Sovjet-Unie de macht over het land te verkrijgen. Michael Gorbatsjov was toen president, en de coup leiders waren hard-line leden van de Communistische partij van de Sovjet-Unie die tegen Gorbatsjovs’s hervormingsprogramma waren.

De trolleybus werd gebruikt als barricade en geramd door een tank tijdens de aanval. Later werd de bus geplaatst voor het Museum of Contemporary History als herinnering aan de dood van drie burgers tijdens de verdediging. Toch heeft dit monument uit de Sovjet-tijd de tand des tijds niet overleefd, waarschijnlijk door verwaarlozing.

De jaarlijks terugkerende parade is een teken dat de trolleybus veel Russen doet denken aan vroeger, toen de stoelen in de trolleybussen nog groot waren, de bussen nog van sterk materiaal en de leiding van het land nog communistisch. Maar was er niet ook heel veel slecht in de Sovjet-Unie? Waarom dan dat verlangen naar vroeger in Rusland? Dat zijn vragen die meer woorden bedingen dan ik voor deze blog heb. Maar één ding is zeker: ook de nostalgische herinnering van de trolleybus is onderdeel van de Russische geschiedcultuur.

1. Charlotte Bouwman. Rus in Bus (2014) Het Parool, PS de Wereld, 23 november.

2. Martin Crouch. Problems of Soviet Urban Transport (1979) Soviet Studies, Vol. 31, No. 2, pp. 231-256.

3. Benjamin Forest & Juliet Johnson (2002) Unraveling the Threads of History: Soviet–Era Monuments and Post–Soviet National Identity in Moscow, Annals of the Association of American Geographers, 92:3, 524-547.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s