De oorsprong en ontwikkeling van het Glagolitisch en Cyrillisch schrift

Door Roel de Bruijn;
10528857

Analfabetisme is in de huidige tijd in verreweg de meeste regio’s op de wereld tanende. Dit is een proces geweest van duizenden jaren kopiëren en aanpassen op de klanken die in de nieuw te schrijven taal zijn te onderscheiden. Zo ook in het Kiëvse Rijk van halverwege de negende eeuw, waar destijds grote ontwikkelingen gaande waren door mede de tendens indertijd om grote gebieden te centraliseren, i.e. te besturen vanuit grote steden. Men had er nog geen standaard schrift en rond 863 waren het twee monniken uit het Zuid-Slavische gebied, Cyrillus en Methodius, die verscheidene talen spraken en de basis legden voor een alfabet om in de Slavische dialecten te kunnen documenteren. Dit schrift wordt Glagolitisch genoemd, wat afgeleid zou zijn van de Oudkerkslavische woorden glagol` en glagolati, die respectievelijk ‘woord’ en ‘spreken’ betekenen.

Vaak wordt het Glagolitisch in één adem genoemd met het Griekse alfabet, omdat het Grieks de basis zou vormen voor het Glagolitisch. Dit is echter maar deels waar. Het Griekse alfabet is inderdaad de bron geweest voor de twee monniken om het grootste deel van het fonetische spectrum van de Slavische taal mee aan te duiden. Niettemin bezat het Oudkerkslavisch, en de hedendaagse Slavische talen, een groot palet aan ruisklanken die in het Grieks nooit zijn voorgekomen. Dit hebben ze naar alle waarschijnlijkheid opgelost door tekens ook van buiten het Grieks te verwenden.

De grafemen die wel aan het Grieks zijn ontleend, komen niet per se overeen met de fonemen die beide talen gemeen hadden. Hiervoor is nog geen duidelijke verklaring gevonden. De vermeende oorsprong van de letters zou naast het Grieks ook nog liggen in het Latijnse, Hebreeuwse, en Samaritaanse alfabet.

Het Glagolitische alfabet met de Cyrillische tegenhanger en de fonetische weergave.

Van zeker twee ruisklanken is de oorsprong uit het Hebreeuws evident. Dit valt te wijten aan het feit dat deze in het Grieks niet bestonden en wel in het Hebreeuws en de overeenkomst is nog steeds te herleiden aan de vorm: ш versus ש (shien) en ц versus צ (tsade). Aannemelijk is dit omdat de broers Cyrillus en Methodius waarschijnlijk kennis gehad hebben van het Hebreeuws in verband met de bestudering van het Oude Testament.

Wat opvalt is dat er, zelfs met enige creativiteit, lastig een overeenkomst is te zien tussen de meeste andere letters van het Glagolitische alfabet en het Cyrillische alfabet. Een voor de hand liggende verklaring hiervoor is natuurlijk dat de details in toenemend dagelijks gebruik steeds meer zijn weggesleten en omdat de gewone burger niet zo secuur is in zijn handschrift als de meeste monniken.

Een mooi tussenstadium van het alfabet zoals dat door niet-kerkelijken werd gebruikt in de Hoge Middeleeuwen, is te zien op de talloze teruggevonden teksten op berkenbast in de omgeving van Groot-Novgorod. Het is logisch om aan te nemen dat het kerven van alle details van het Glagolitisch in die berkenbast onbegonnen werk zou zijn en dat dit dus ook, samen met de grote invloed van het Novgorod van toentertijd, een bijdrage geweest zou kunnen zijn voor de vereenvoudiging van het gangbare alfabet in in elk geval de Russischtalige regio.

Een voorbeeld van een berkenbasttekst uit Novgorod.

“грамота : ѡтъ жизномира : къ микѹле : кѹпилъ еси : робѹ : плъскове : а ныне мѧ : въ томъ : ѧла кънѧгыни : а ныне сѧ дрѹжина : по мя порѹчила : а ныне ка : посъли къ томѹ : моужеви : грамотѹ : е ли ѹ него роба : а се ти хочѹ : коне кѹпивъ : и кънѧжъ мѹжъ въсадивъ : та на съводы : а ты атче еси не възялъ кѹнъ : техъ : а не емли : ничъто же ѹ негo”

Een verdere uitleg hiervoor is waarschijnlijk de aanwezige diglossie in het toenmalige Rusland, met als officiële schrijftaal het Oudkerkslavisch dat nog werd geschreven in het officiële Glagolitisch enerzijds, en anderzijds de omgangstaal die niet in de boeken voorkwam maar van meer praktische aard was, dat werd geschreven op ostraca en een sterk vereenvoudigde vorm van het Glagolitisch had aangenomen.

Het Rusland in de tijd van Peter de Grote was onderhevig aan talrijke oekazen van zijn zijde, met als beruchtste de wet die burgermannen ertoe dwong om hun baarden af te scheren. Het gangbare schriftsysteem werd tegen 1708 eveneens niet ongemoeid gelaten. De introductie van Peter de grote’s Гражданский Шрифт (Grazjdanski sjrift; ofwel civiel schrift) betekende het einde van de vele tekens en symbolen die herinnerden aan de hoogtijdagen van het Kiëvse Rijk. Dit ten faveure van de versimpelde, elegantere letters die doen denken aan de berkenbasten uit Groot-Novgorod. Deze heeft hij de vorm laten geven van het Latijnse antiqua lettertype, dat was ontwikkeld door humanisten uit de Renaissance en al in gebruik was in praktisch heel West-Europa. Hiermee had Peter de grote eigenhandig een einde gemaakt aan de reeds eeuwenlang gevestigde diglossie die in het land zo gangbaar was.

Dit is een de lijst van letters die werden afgeschaft tegenover de komst van het consequente civiele schrift.

De laatste grote hervorming van het Cyrillische alfabet zoals dat werd gebruikt in Rusland vond plaats in 1917. De komst van het Communisme betekende het einde voor de letters: і, ѳ, ѣ, ѵ; die werden vervangen door respectievelijk и, ф, е en и. Zo werd bijvoorbeeld рабочіе всѣхъ странъ, “Arbeiders aller landen”, vervangen door рабочие всех стран.

Op deze manier heeft het Russisch door de tijd heen veel verschillende visuele gedaanten aangenomen. Overeenkomstig met de ontwikkeling van de uitspraak van deze taal is er geabstraheerd, weggesneden en op maat gemaakt tot hetgeen wat er nu wordt geschreven.

Literatuur:

Rzhevsky, Nicholas ed.: The Cambridge Companion to Modern Russian Culture – Second Edition. Cambridge University Press, Cambridge, 2012. Pp. 19-43

Miklas, Heinz: Glagolitica: Zum Ursprung der slavischen Schriftkultur. Wenen, 2000

Bron van de Berkenbasttekst

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s