Het Molotov – Ribbentroppact als inzet in de “memory wars”

Molotov_with_Ribbentrop-1 (links Molotov – rechts Ribbentrop)
Het Molotov – Ribbentroppact, het niet aanvalsverdrag tussen Nazi Duitsland en de Sovjet Unie, speelt tot op de dag van vandaag een belangrijke rol in wat ook wel de “Memory wars” wordt genoemd. De opmerkingen van de Russische ambassadeur in Warschau aan het adres van de Polen van 26 september 2015 met betrekking tot de Russische invasie van Polen, spreekt boekdelen[*].

Iedere maatschappij heeft een ontstaansgeschiedenis die neerslaat in een geschiedenis welke wordt gedeeld in de bevolking. Deze dient als een soort “sociaal geheugen” en is gebaseerd op “consensus and inclusion”[1]. Bepaalde gebeurtenissen hebben vanwege verschillende redenen meer invloed op een maatschappij dan andere. De tweede wereld oorlog eiste in totaal rond de 40 miljoen slachtoffers in de Sovjet unie en raakte daarmee iedereen in het land. Alles rond het oorlogsverleden kreeg daarmee in de Sovjet Unie, net als in het huidige Rusland, een extra emotionele dimensie. Te meer daar het Westen veelal weinig oog lijkt te hebben voor de enorme verliezen aan Russische zijde.

Uit Duitse bronnen waren gegevens over het Molotov-Ribbentroppact naar boven gekomen welke niet aan Russische zijde werden bevestigd. Het bleek dat er, naast het niet aanvalsverdrag, sprake was van geheime protocollen tussen de Sovjets en de Duitsers, waarbij zij onderling de invloedsfeer in Europa verdeelden. Finland, de Baltische staten, delen van Roemenië, alsmede een deel van Polen zouden overgaan in Russische handen. Een aantal data zijn in dit geval illustratief en ook enigszins compromitterend voor de Sovjets. Op 24 augustus 1939 wordt het pact ondertekend. Op 1 september vallen de Duitsers Polen binnen, op 17 september gevolgd door de Russen die hun buit komen opeisen. De Sovjet werden beschuldigd van imperialisme en collaboratie met de Duitsers. Beelden die niet passen in de door de Russen bedreven geschiedpolitiek De geheime protocollen waren door de Sovjets altijd ontkend en het zou tot 1988 duren voordat publicatie plaatsvond in Estland[2][†]. Gorbatjsev realiseerde zich de verlammende werking van een verborgen verleden onder Stalin en opende de archieven[3]. Aan historici in het Rusland van de perestrojka de nobele taak deze nieuwe situatie in te passen in hun canon van de geschiedenis, welke in hoge mate gebaseerd was (en is) op de mythe van de grote vaderlandse oorlog; de heroïsche rol van het Sovjet volk bij het verslaan van Nazi Duitsland. De protocollen gaven Rusland een duidelijk andere rol dan degene welke het volk altijd was voorgehouden. De geheime protocollen openbaarden een initiële grote betrokkenheid van de Sovjets bij de initiatieven van de Nazi’s. Daar waar in 1970 nog in de Russische geschiedenis boeken staat;” In 1940, when the threat of German invasion loomed over Lithuania, Latvia, and Estonia, and their reactionary governments were preparing to make a deal with Hitler, the peoples of these countries overthrew their rulers, restored Soviet power and joined the USSR[4]. Na de perestrojka in 1989 werd de volgende formulering in een geschiedenisboek aangetroffen:” as a result of complex processes of international and internationanl development Soviet power was established anew in Latvia, Lithuania, and Estonia, which entered the USSR[5]. Deze vage formulering weerspiegelt de twijfel over de mogelijke imperialistische rol van de Sovjets ten tijde van de tweede wereldoorlog, een beeld dat de Sovjets juist probeerden te vermijden. In het publieke discours wordt overigens de rol van de Westerse mogendheden in aanloop naar de tweede wereldoorlog, met name voor wat betreft hun houding ten opzichte van Rusland, veelal positiever voorgesteld dan dat zij in werkelijkheid was. De Russen werden niet serieus genomen en werden in onderhandelingen afgescheept met onderhandelaars zonder beslissingsbevoegdheid. Dat de Sovjets veelvuldig aanstuurden op een alliantie met het Westen wordt genoegzaam bevestigd maar lijkt in het publieke discours nauwelijks een rol te spelen. Het lijkt erop dat er voor de “Memory wars” geen “level playing field bestaat”.

[*] Betreden van Pools grondgebied door het rode leger in 1939 zou defensieve manoeuvre zijn geweest om de Sovjet unie veilig te stellen

noten

[1] John Tosh, The pursuit of history, aims methods and new directions in the study of history, Routledge 2015, p 2,3

[2] Teddy J. Uldricks, War, Politics and Memory, Russian historians reevaluate the origins of World War II, History & Memory, vol 21, no 2 (Fall/winter 2009)

[3] John Tosh, p 29

[4] James Wertsch, Blank spots in collective memory:a case study of Russia, Annals of the American Academy of Political and Social Science, The politics of history in Comparative Perspective (May, 2008) p 58-71, p 61

[5] James Wertsch, p 61

Overige bronnen

J.W. Bezemer, Marc Jansen, Een geschiedenis van Rusland, van rurik tot Putin, uitgeverij van Oorschot, Amsterdam, 8e herziene en vermeerderde druk september 2010drukp 225-227.

Chlevnjoek, Stalin , de biografie, Nieuw Amserdam uitgevers, Amsterdam 2015, p 203-211

Simon Sebag Montefiore, Stalin, Het hof van de Rode Tsaar, uitgeverij het Spectrum, Utrecht, 1e druk 2014, p 287 – 300

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s