Lenin: een paddenstoel of een mythe?

In Mei 1991 bewees Serghei Kurekhin in een Russisch televisieprogramma dat Lenin een paddenstoel was. Veel kijkers vonden zijn bewijs overtuigend en geloofden hem. Uiteraard zorgde dat ook voor de nodige beroering en onrust. De stelling was erg geloofwaardig doordat Kurekhin het wetenschappelijk had opgezet. Kurekhin gebruikte verschillende moeilijke intellectuele termen, en had divers wetenschappelijk materiaal bij zich. Zijn conclusie dat Lenin een paddenstoel was baseerde hij op een vergelijking met Mexicaanse revoluties. Kurekhin beweerde dat een revolutie enkel tot stand kan komen door zich in deze situatie te kunnen inleven om vervolgens deze voorstelling in de werkelijkheid te actualiseren. Maar om zich zoiets te zich te kunnen voorstellen dronken Mexicanen een sapje gemaakt van een bepaalde cactus die hallucinerende effecten had. In Rusland zijn zo’n cactussen natuurlijk niet te vinden. Maar, zo beweerde Kurekhin, dat was geen enkel probleem. In Rusland zijn er namelijk heel wat paddenstoelen die eenzelfde hallucinerend effect hebben. Aan de hand van deze stelling, en een conversatie tussen Stalin en Lenin over het eten van te veel paddenstoelen, komt Kurekhin tot de slotsom namelijk dat wanneer men teveel hallucinerende paddenstoelen eet, iemands persoonlijkheid voorgoed veranderd in een paddenstoel. Dit was ook bij Lenin het geval, aldus Kurekhin.

Televisie in Rusland was jarenlang gecensureerd geweest. Begin jaren 90 van de vorige eeuw kwam hier verandering in. De regulatie was nog niet verdwenen maar ze was sterk verminderd. Om deze reden kon de aflevering over Lenin als paddestoel uitgezonden worden. Kijkers bleven wel serieus, degelijk en waarachtig nieuws verwachten en trapte in de val van dit satirische verhaal.[1] Maar wat probeerde Kurekhin eigenlijk met deze uitzending te bereiken? De betekenis van deze gebeurtenis kan ons heel wat vertellen over de tijd waarin het zich afspeelde en met name hoe men terugkeek op de geschiedenis.

De Perestrojka was de tijd dat Sovjet president Gorbatsjov aan de macht was. Gorbatsjov stelde als doel het socialisme te ‘zuiveren’ van het dictatoriale beeld dat het gekregen had door Stalin. Gorbatsjov wou terugkeren naar de oorspronkelijke revolutionaire idealen van Marx en Lenin. Op die manier kon Gorbatsjov ervoor zorgen dat er weer een nieuw toekomstbeeld ontstond voor de Sovjet Unie.[2]

In het artikel “A Parasite From Outer Space: How Serghei Kurekhin Proved That Lenin Was A Mushroom” beweert Alexei Yurchak dat het grote probleem was dat men in deze periode eigenlijk niet goed wist wat die oorspronkelijke idealen van Marx en Lenin waren.[3] De idealen en de figuur ‘Lenin’ stonden open voor elke interpretatie ervan. Hij beweert dat Kurekhin heel mooi inspeelt op deze paradox tussen “het moeten terugkeren naar bepaalde idealen” en “niet weten wat deze idealen zijn”.[4] Kurekhin maakte met zijn betoog duidelijk dat men daarom de figuur van Lenin vrij kon interpreteren, en zelfs zover kon gaan dat men hem een paddenstoel kon noemen. het was daarom zeer ironisch bedoeld. Op die manier legt Kurekhin de paradox bloot die in de terugkeer naar de ‘oude revolutionaire waarden’ verscholen lag.[5] Hij toont ook hoe ontzettend onzeker men in het Rusland van toen stond tegenover haar toekomst. Men wist niet wat men wilde, waar men voor stond en waarheen de politiek van Gorbatsjov zou leiden. We kunnen uit deze betekenis ook iets besluiten over de politiek die Gorbatsjov voerde. Namelijk dat ook hij zijn eigen politiek gemotiveerde en toekomstgerichte interpretatie had van Lenin en zijn idealen. Ook hij schiep zijn eigen beeld van Lenin: een creatie met een politiek doel.

Christopher Smart laat in zijn artikel “Gorbachev’s Lenin: The Myth In Service To Perestrojka” zien dat Gorbatsjov verschillende beelden van Lenin creëerde.[6] Lenin werd op die manier een mythisch figuur. Smart beweert dat Gorbatsjov niet de eerste was, Stalin, Chroesjtsjov en Brezjnev hadden dit ook al gedaan.[7] Maar bij hun ging het eerder om de ideeën van Lenin en dus ook eerder om een soort van ‘leninisme’. In tegenstelling tot de vorige Sovjetleiders ging het bij Gorbatsjov juist om de persoon die Lenin was in plaats van de idealen die hij had.[8] Smart veronderstelt dat Gorbatsjov verschillende mythes over Lenin introduceerde. Zo was Lenin, in de ogen van Gorbatsjov, een revolutionair maar ook een pragmatist en een constant strijdende man. Hij was een man die handelde en die geen idealen had die niet te bereiken waren. Lenin was ook een man die door zijn volgers onderschat en vaak niet begrepen werd. Smart beweert dat deze mythevorming over Lenin een legitimatie was van Gorbatsjov’s authoriteit en de politiek die hij voerde.[9] Gorbatsjov beschreef Lenin als de man die hijzelf was of wilde zijn.

Als men met deze kennis naar Kurekhin’s uitzending kijkt, wordt duidelijk dat Kurekhin parodieert op waar Gorbatsjov voor staat en wat hij doet. De satire van Kurekhin gaat overduidelijk over Lenin als persoon en niet over zijn idealen. Hij toont dat men de sluis opent op het moment dat men een persoonscultus introduceert en mythe’s vormt over wie Lenin ‘eigenlijk’ was. Vanaf dan kan men iedere interpretatie gebruiken die hem of haarzelf het best uitkomt, mits overtuigend gebracht. Met deze parodie laat Kurekhin, zoals Yurchak beweert, de paradoxen en onzekerheden zien die spelen tijdens de Perestrojka. De politiek van Gorbatsjov kan elke kant opgaan aangezien men geen concrete en hedendaagse invulling kan geven aan de idealen van Lenin. Zo bekritiseert Kurekhin Gorbatsjov op twee manieren: op de mythevorming over Lenin als persoon, maar ook over het gebrek aan richting en visie en die daaruit voorkomt of daaraan ten grondslag ligt. Deze uitzending kan gezien worden als een onthulling van de positie waarin Rusland zich bevindt.

[1] Alexei Yurchak, A Parasite from Outer Space: How Sergei Kurekhin Proved That Lenin Was a Mushroom, Slavic Review Vol. 70, No. 2 (SUMMER 2011), pp. 310-313 Published by: Association for Slavic, East European, and Eurasian Studies Stable,URL: http://www.jstor.org/stable/10.5612/slavicreview.70.2.0307

[2] Russia and the Russians: A History, Cambridge, MA: Belknap Press of Harvard University Press, 2003, pp. 569–576.

[3] A Parasite from Outer Space: How Sergei Kurekhin Proved That Lenin Was a Mushroom

Alexei Yurchak,Slavic Review ,Vol. 70, No. 2 (SUMMER 2011), pp. 307-333, Published by: Association for Slavic, East European, and Eurasian Studies, Stable URL: http://www.jstor.org/stable/10.5612/slavicreview.70.2.0307

[4] Idem., pp. 331

[5] Idem.

[6] Christopher Smart, Gorbachev’s Lenin: The myth in service to perestroika, Studies in Comparative Communism, Volume 23, Issue 1, 1990, Pages 5-21, ISSN 0039-3592, http://dx.doi.org/10.1016/0039-3592(90)90051-M. (http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/003935929090051M)

[7] Idem., pp.7-9

[8] Idem., pp.9

[9] Idem., pp.9-12

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s