Propagandaposters: een ontmoetingsplek voor ideologie en kunststromingen

Op een dag stuitte ik bij mijn ouders thuis bij toeval op een bundel van politieke Sovjet posters, uit de periode 1917-1980. Bladerend door de bundel zag ik de boodschap en de stijl van de posters door de jaren heen veranderen. Maatschappelijke gebeurtenissen en de dominante kunststroming van dat moment in één beeld weergegeven.

Het was Lenin die in 1902 voor het eerst de revolutionaire waarde van propaganda besprak. Hij creëerde een moderne propagandamachine waarbij de poster de meest kleurrijke en dramatische vorm was. In 1910 leidde zijn waarnemer uit Bakoe, ene Jozef Stalin, een compleet propagandadepartement die de grootste kunstenaars van die tijd opriep om te helpen bij het opbouwen van de Sovjetmacht[1].

In het Bolsjewistische tijdperk (1917-1921) stond Lenins visie op de culturele en politieke hervormingen centraal: het realiseren van de Bolsjewistische ideologie zou een hevige strijd worden. Deze boodschap werd door middel van krachtige symboliek overgebracht aan de in die tijd grotendeels analfabetische bevolking. De eerste grote posterkunstenaar, Alexander Apsit, ontwierp in deze periode vele kenmerkende Sovjetsymbolen zoals de hamer en sikkel en de rode ster[2].

D. Moor, 1918

D. Moor, 1918

A. Apsit, 1918

A. Apsit, 1918

De periode van 1921 tot 1927 stond in het teken van herstel. De economie was ernstig verstoord geraakt na een periode van hongersnood en oorlogen. Binnen de kunst werd het constructivisme een dominante stroming. De constructivisten wilden met hun kunst bijdragen aan de constructie van een nieuwe communistische maatschappij. Typerend was daarbij de meer avant-gardistische posterstijl waarmee Lenin het ‘nieuwe economische beleid’ introduceerde. Hierin werden kleine boerderijen en ondernemingen gestimuleerd om zich te ontwikkelen.

I. Simakov, 1922

I. Simakov, 1922

Vanaf de jaren dertig krijgt Stalin de volledige macht. Met de introductie van het eerste en tweede vijfjarenplan (1928-1937) wilde hij in hoog tempo een industriële mogendheid van de Sovjet-Unie maken. Naast de grootschalige industrialisatie van het land was ook de collectivisatie van de landbouw een veel voorkomend thema.

Kunst was sinds 1934 geheel ondergeschikt geraakt aan de staat. Stalin was van mening dat de constructivistische stijl van posters te individualistisch en te onrealistisch was en voor het volk moeilijk te begrijpen. Het sociaalrealisme deed zijn intrede. Realistisch uitgebeelde vrolijke, gezonde, jonge arbeiders en vastberaden soldaten verbeelden de communistische waarden en het leven in de Sovjet-Unie [3]. Kenmerkend voor die tijd was een poster van de kunstenaar Gustav Klutsis, die met behulp van fotomontage, diagonale composities en sterke contrasten in kleur en vorm een krachtige, dynamische impressie geeft van de heldhaftigheid van dat tijdperk[2].

G. Klutsis, 1931

G. Klutsis, 1931

V. Korabliova, 1930

V. Korabliova, 1930

De komst van de Grote Vaderlandse oorlog (1939-1945) zorgde ervoor dat de posters weer geproduceerd werden in de stijl van het Bolsjewistische tijdperk. Met de invasie van Hitler werd het communistische karakter van posters overschaduwd door vaderlandslievendheid. Het volk werd voorbereid op de oorlog. Een bekende poster uit die tijd is die van kunstenaar Toidze.

I. Toidze, 1941

I. Toidze, 1941

In de jaren na de oorlog (1946-1984) maakte het sociaalrealisme weer zijn opwachting. De Sovjet-Unie moest na een periode van verwoesting weer worden opgebouwd en er werd een belangrijk beroep gedaan op de Sovjetburgers. En toen de wederopbouw van het land min of meer voltooid was en het welzijn van de Sovjetburger gestegen, moest het communisme verder worden opgebouwd. De Sovjet-Unie moest een wereldmacht worden met als taak om de wereldvrede te bewaren. De posters verloren in die periode enigszins hun dynamiek. Vanaf de jaren zeventig hadden onderwerpen als de burgeroorlog en de strijd tegen de nazi’s namelijk plaatsgemaakt voor minder dramatische thema’s als de wereldvrede, industrialisatie en de stimulans van woningbouw. Daarnaast werd de strijd tegen het kapitalisme en de concurrentie in de ruimte met de VS met meer heroïsche en satirische afbeeldingen[4] weergegeven.

V. Govorkov, 1962

V. Govorkov, 1962

V. Govorkov, 1954

V. Govorkov, 1954

V. Viktorov, 1961

V. Viktorov, 1961

De propagandaposters behoorden in de Sovjet-Unie tot de meest belangrijke middelen voor het beïnvloeden van de publieke opinie. Het gebruik van specifieke stijlfiguren (fotomontage, mismaaktheid en vergroting) bracht indirect en onbewust een boodschap over voor of tegen een mening, persoon of politieke keuze. Onder invloed van de stormachtige sociaaleconomische ontwikkelingen van begin 20ste eeuw, leek een nieuwe generatie kunstenaars het verleden te negeren om met behulp van deze stijlfiguren op zoek te gaan naar nieuwe vormen van expressie: de Russische avant-garde. Het resulteerde in een Sovjettraditie van unieke propagandaposters waar ideologie en kunststromingen elkaar ontmoetten.

[1] http://www.masterandmargarita.eu/nl/09context/propaganda.html

[2] http://www.iisg.nl/exhibitions/chairman/sovintro.php

[3] Michgelsen, P. (2013) Portret van Rusland. Amsterdam: CIRC

[4] Lincoln W. B. (1976) Soviet political posters: Art and ideas for the masses, History Today 26.5: 302

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s