Tsjernaja kniga – Stalinisme en de herinnering aan de Holocaust

Vasili Grossman in Schwerin. Afbeelding van http://www.jewishcurrents.org/wp-content/uploads/2015/05/foto2.jpg

In 1943 trad de Sovjetburger Vasili Grossman op verzoek van zijn vriend en collega-schrijver Ilja Ehrenburg toe tot het Joods Antifascistisch Comité (JAC). Grossman had bekendheid vergaard met zijn reportages vanaf het front, die onder meer in de legerkrant Krasnaja zvezda (Rode ster) verschenen. Namens de literaire commissie van het JAC verzamelde hij samen met Ehrenburg en een aantal andere Sovjetschrijvers bewijsmateriaal en ooggetuigenverslagen van de massamoord op de Joden van de Sovjet-Unie. Voor de seculiere Jood Grossman was deze taak bovendien een persoonlijke aangelegenheid: zijn moeder was één van de twintigduizend Joden uit het getto van Berditsjev die werden doodgeschoten en in een massagraf belandden.[1]

In 1946 was het manuscript van Tsjernaja kniga (Zwartboek van het Sovjet-Jodendom) gereed en proefdrukken werden naar diverse landen gestuurd. Voordat echter tot publicatie overgegaan werd, ontvingen de samenstellers in oktober 1947 bericht van de autoriteiten. ‘Grote politieke missers’ zouden het boek ongeschikt maken voor publicatie.[2] Maar waarom bleek het, ondanks de aanvankelijke medewerking van het regime, onmogelijk om in de stalinistische Sovjet-Unie een getuigenis over het lot van de Joden te publiceren?

Om deze vraag te beantwoorden dient eerst gekeken te worden naar de oorlogsjaren en het ontstaan van het JAC. Toen de Sovjet-Unie door de onverwachte inval van het Duitse leger in de oorlog werd betrokken, was er de Sovjetleiding veel aan gelegen sympathie in het buitenland op te wekken. Het Joodse lijden bleek een uitstekend middel om buitenlandse hulp te genereren en er werden miljoenen voor het Rode Leger ingezameld.[3] Tegelijkertijd waakte het Sovjetregime ervoor in haar binnenlandse politiek het beschermen van de Joden als oorlogsdoel te formuleren. Antisemitisme was in de Sovjet-Unie – zoals in veel landen in die tijd – een wijdverspreid fenomeen en hulp aan Joden verleende geloofwaardigheid aan het idee van ‘judeobolsjewisme’ dat de nazi’s propageerden.[4]

Daarnaast paste het verhaal van het Joodse lijden niet in het communistische narratief van de Grote Vaderlandse Oorlog. De strijd tussen Hitler-Duitsland en de Sovjet-Unie was altijd in termen van klassenstrijd uitgelegd. Het fascisme gold volgens de Sovjetopvatting als de agressiefste uitwas van het kapitalisme – de grootindustriëlen zouden de nazi’s in het zadel geholpen hebben – en had het moederland van het socialisme willen vernietigen. Het voorstellen van de oorlog als een racistisch geïnspireerde veldtocht, waarvan bovenal de Joden het doelwit waren, was hiermee onverenigbaar.[5] Daarbij kwam dat er – anders dan in West-Europa – miljoenen niet-Joodse slachtoffers gevallen waren onder de burgers van het multi-etnische Sovjetrijk. Dat bovendien veel Sovjetburgers te weinig voor hun Joodse buren hadden gedaan, of zelfs actief hadden samengewerkt met de Duitsers bij het vermoorden van Joden, droeg evenmin bij aan het door Moskou gepropageerde beeld van de ‘vriendschap der volkeren’.[6]

De marginalisering van de Joden in de Sovjet-Unie had naast bovenstaande ideologische redenen een geopolitieke component. Eind jaren veertig tekenden de contouren van de Koude Oorlog zich af. Ondanks aanvankelijk enthousiasme voor de oprichting van Israël, zagen de Sovjets de Joodse staat in toenemende mate als een Amerikaanse satellietstaat. Dit droeg bij aan een anti-Joodse stemming. Joden werden als ‘ontwortelde kosmopolieten’ en ‘zionisten’ gezien.[7] Bij de Sovjetleiding bestond de angst dat het benadrukken van het Joodse lijden een idee van martelaarschap zou creëren, dat nationalistische gevoelens onder de Joden in de hand zou werken.[8] Dat het JAC en de samenstellers van het Zwartboek bovendien contact hadden met Joodse organisaties in de Verenigde Staten sterkte de autoriteiten in dit idee.[9]

Josef Stalins wantrouwen jegens de Joden nam in deze tijd paranoïde trekken aan. Hoewel zijn houding ten opzichte van hen ambivalent was en een racistisch antisemitisme, zoals dat van de nazi’s, hem vreemd was, raakten de Joden steeds meer in zijn vizier. Dit leidde tot een golf van arrestaties en executies van Joden, waaronder de meeste leden van het JAC. Voorzitter Solomon Michoels werd door de geheime dienst MGB vermoord, waarna zijn dood werd geënsceneerd als auto-ongeluk. Om de misdaad te verbloemen ontving hij zelfs een staatsbegrafenis.[10] Daarnaast meende Stalin een complot van Joodse artsen te ontwaren, dat erop gericht zou zijn de bolsjewistische leiding te vergiftigen – een typisch antisemitisch motief.[11] Voordat de onschuldige artsen echter berecht konden worden, stierf Stalin in maart 1953.[12] Kort daarop werden de meeste aanklachten ingetrokken en de verdachten op vrije voeten gesteld.

Ondanks dat de repressie in de Sovjet-Unie na 1956 afnam, zou het Zwartboek er nooit gepubliceerd worden. Vasili Grossman raakte door deze affaire, en door de inbeslagname van zijn epos Zjizn i soedba (Leven en lot) in 1961, steeds verder gemarginaliseerd en stierf in 1964 als een verbitterd man. Pas in de perestrojkatijd werd hij aan de vergetelheid ontrukt en tegenwoordig geldt hij als één van de belangrijkste twintigste-eeuwse Russische schrijvers.

[1] John Garrard en Carol Garrard, The Life and Fate of Vasily Grossman (Barnsley 2012) 172-176. Voor Grossmans oorlogsreportages zie: Antony Beevor en Luba Vinogradova (eds.), A Writer at War: Vasily Grossman with the Red Army, 1941–1945 (Londen 2005).

[2] Gennadi Kostyrchenko, Out of the Red Shadows. Anti-Semitism in Stalin’s Russia (Amherst 1995) 66-69.

[3] Ilya Altman, ‘The History and Fate of The Black Book and The Unknown Black Book’, in: Joshua Rubenstein en Ilya Altman (eds.), The Unknown Black Book. The Holocaust in the German-Occupied Soviet Territories (Bloomington 2008) xix-xxxix, xx.

[4] Het antisemitische idee dat communisme een Joods complot is. Zie bijvoorbeeld: André Gerrits, The Myth of Jewisch Communism. A Historical Interpretation (Brussel 2009). Overigens wilden de andere geallieerden evenmin dat de oorlog gedefinieerd werd als een oorlog voor de Joden. Liever benadrukten ze de oorlog als een strijd voor de vrijheid. Peter Novick, The Holocaust and Collective memory. The American Experience (Londen 2001) 27-29.

[5] Shimon Redlich, War, Holocaust and Stalinism. A Documented History of the Jewish Anti-Fascist Committee in the USSR (Luxemburg 1995) 365 en 366 en Thomas C. Fox, ‘The Holocaust under Communism’ in Dan Stone (ed.), The Historiography of the Holocaust (Basingstoke 2004), 420-439, 421.

[6] Klas-Gøran Karlsson, ‘The Reception of the Holocaust in Russia. Silence, Conspiracy, and Glimpses of Light’, in: John-Paul Himka en Joanna Beata Michlic (eds.), Bringing the Dark Past to Light. The Reception of the Holocaust in Postcommunist Europe (Lincoln 2013) 487-515, 494.

[7] Timothy Snyder, Bloodlands. Europe Between Hitler and Stalin (Londen 2010) 346-350.

[8] Harvey Asher, ‘The Soviet Union, the Holocaust, and Auschwitz’, Kritika: Explorations in Russian and Eurasian History 4/49 (2003) 886-912, 910.

[9] Zvi Gitelmann, ‘Politics and the Historiography of the Holocaust in the Soviet Union’, in: Idem (ed.), Bitter Legacy. Confronting the Holocaust in the USSR (Bloomington 1997) 14-42, 19.

[10] Fox, ‘The Holocaust under Communism’, 421. In 1931 noemde Stalin antisemitisme ‘een extreme vorm van raciaal chauvinisme’ en benadrukte hij dat actieve antisemieten de doodstraf konden krijgen in de Sovjet-Unie. Zie: https://www.marxists.org/reference/archive/stalin/works/1931/01/12.htm (25 september 2015). Er zijn daarentegen ook tal van uitspraken van Stalin opgetekend waarin hij zich laatdunkend en vijandig tegenover Joden uitlaat.

[11] Archie Brown, The Rise and Fall of Communism (Londen 2009) 217-220.

[12] Ondanks dat Stalins dood vaak als ‘net op tijd’ wordt omschreven is er geen bewijs voor de bewering dat een ‘nieuwe Grote Terreur” aanstaande was.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s