Ritmisch rebels

Jazz is the big brother of Revolution. Revolution follows it around

-Miles Davis-

Jazz is wereldwijd één van de bekendste muziekgenres. Iedereen herkent de opzwepende en geïmproviseerde ritmes meteen. Jazz ontstond uit een combinatie van West-Afrikaanse ritmes, ragtime, blues, folk, negrospirituals en Franse marsmuziek in de Amerikaanse stad New Orleans aan het begin van de twintigste eeuw. Aanvankelijk was deze stijl niet populair bij de massa, maar werd het gezien als muziek voor de ‘zedeloze en lage’ Afro-Amerikaanse bevolking. Langzamerhand won jazz echter steeds meer aan populariteit en namen steeds meer blanken de muziekstijl over. Niet alleen in de Verenigde Staten steeg de populariteit van jazz, maar ook in de rest van de wereld. Zo ook bijvoorbeeld in Tsjechië, tot ergernis van de communisten, wat zou leiden tot spanningen die tot op heden lastig te verklaren zijn.

Volgens de Australische columnist Ryan Scott, woonachtig in Praag, heeft jazz een ‘definite presence’ in de hoofdstad. Zo heeft Tsjechië meerdere bekende jazzmuzikanten voortgebracht en zijn er veel jazzclubs en jazzfestivals gedurende het jaar. Jazzmuziek waaide rond de jaren ’20 en ’30 over naar Tsjechië dankzij onder andere muzikanten als Jaroslav Ježek en Rudolph Antonín Dvorský (oprichter van de jazzbands ‘Melody Makers’ en ‘Melody Boys’). Ook Karel Vlach mag niet worden vergeten in het rijtje van de Tsjechische voorvaderen van jazz. Zo zette hij het ‘Orchestr Karla Vlacha’ op in 1939. Hier maakte op een gegeven moment vrijwel elke muzikant uit de Tsjechische muziek scène deel van uit.

Jazz in een Praagse club

Jazz in een Praagse club

Gedurende de nazi- en communistische bezetting werd het maken van jazzmuziek bemoeilijkt. De nazi’s verboden jazz, aangezien de muziek niet paste binnen het Arische ideaal. Velen speelden dan ook in het geheim. Slechts enkele artiesten konden ondanks deze maatregelen hun muziek voortzetten. Een voorbeeld van iemand die nog wel kon doorspelen, is de hiervoor genoemde Vlach, die in het bekende Vltava café optrad. Tijdens de daaropvolgende bezettingsperiode van de communisten omvatte jazz een nog altijd moeizame positie binnen de maatschappij. Communisten zagen jazz als ‘ontaarde decadente’ muziek. Toch mislukten ook hun pogingen om jazz met de grond gelijk te maken en werd jazz nog populairder, met name onder de progressieve en westers georiënteerde Tsjechen. Zij konden zich namelijk identificeren met het rebelse karakter van jazz. In 1964 waren zij dan ook verantwoordelijk voor het Eerste Praagse Internationale Jazzfestival.

Een groot succes in het doorbreken van het jazztaboe was de oprichting van de muziekvereniging ‘Jazzová sekce’ in 1971. De Sovjet-Unie was in eerste instantie tegen culturele verenigingen, maar via een achterdeurtje lukte het de jazzmuzikanten om de organisatie van de grond te krijgen. Voorwaarde was echter wel dat het aantal leden beperkt moest blijven tot 3.000. De jazzmuzikanten hadden toestemming om het ‘Praagse Jazz Dagen’ op te zetten, wat een jaarlijks muziekevenement had moeten worden. In de beginjaren hield Jazzová sekce zich keurig aan de regels, maar dit veranderde en het rebelse karakter kwam steeds meer naar boven. Zo brachten de leden van Jazzová sekce een bulletin uit waar kritisch werd ingegaan op zaken als muziek en kunst en publiceerden zij de speech van Tsjechisch Nobelprijswinnaar van de Literatuur Jaroslav Seifert. Seifert was openlijk tegen het communistische regime, wat ertoe leidde dat zijn overwinning nauwelijks aandacht kreeg in de Tsjechische media. Deze aandacht kreeg hij nu dankzij Jazzová sekce. Verder verspreidde de organisatie de zogenaamde ‘samizdat’, welke geheime literaire werken waren met een kritische inhoud. De populariteit van Jazzová sekce was niet te stoppen en ten tijde van de gedeeltelijke ontbinding halverwege de jaren ’70 bestond de organisatie uit 7.000 man, wat 4.000 meer was dan de toegestane hoeveelheid.

Vanaf 1975 sloeg de vlam uiteindelijk in de pan en kwamen de woorden van Miles Davis over het revolutionaire karakter van jazz in vervulling. Het communistische regime had een nog grotere hekel aan rockmuziek dan aan jazz. Toen de aanhangers van beide muziekstromingen daarom besloten samen te werken (jazzrock) tijdens de vijfde editie van het Praagse Jazz Dagen, kwamen beide op de zwarte lijst terecht van de lokale communistische Tsjechische regering. Vanaf dat moment intimideerden de communisten de organisatie, maar verboden zij Jazzová Sekce niet geheel uit angst voor slechte publiciteit. In 1983 drongen de communisten de Tsjechische Muziek Unie aan om het jazz gedeelte te schrappen. Jazzová Sekce weigerde toe te geven aan de eis en besloot door te gaan. Deze actie leidde tot de gehele ontbinding van de organisatie en vijf arrestaties van onder andere de leiders van de organisatie, Karel Srp en Vladimír Kouřil, in 1987. Zij werden gearresteerd op basis van de claim dat zij aan ‘niet-toegestane activiteiten’ deden en een ‘niet-toegestane onderneming’ waren. De arrestaties leidden wereldwijd tot kritiek en steun voor de arrestanten. Zo noemden Westerse diplomaten de arrestaties ‘the most important Czechoslovak political trial since six human-rights campaigners from the Charter 77 group were given terms of up to five years’. Bovendien zagen velen de manier waarop de arrestanten werden behandeld als een schending van de mensenrechten. Volgens journalist Michael Kaufman reageerden de communisten angstig op de economische en culturele hervormingen van Gorbatsjov, de toenmalige president van de Sovjet-Unie, en hielden zij daarom krampachtig vast aan het oude. Uiteindelijk werden alle vijf schuldig bevonden, maar kregen zij verbazingwekkend veel mildere straffen dan geëist.

Kouřil en Srp

Kouřil en Srp

De uitslag van de rechtszaak is tot op heden niet eenduidig te verklaren. Sommigen prijzen het werk van de rechter Vladimír Stibořík, waaronder Srp, terwijl anderen erg sceptisch tegen het geheel aankijken (Kouřil). Journalist Jírí Hanák claimde dat de uitslag van de rechtszaak het gevolg was van onderhandelingen met het Westen. Historicus Tomek was van mening dat niet het Westen, maar een speciale eenheid van de Tsjechische politie invloed heeft uitgeoefend op de uitloop van de zaak.

Historicus Peter Brugge gaf aan dat er onvoldoende bewijs was dat onderhandelingen de uitslag van de rechtszaak zodanig beïnvloed zouden hebben. Volgens hem hebben de ‘legal considerations’ van het rechtssysteem of van rechter Stibořík ervoor gezorgd dat de straffen zo mild uitvielen. Daarbij claimde Brugge dat het ‘genormaliseerde Tsjecho-Slowakije’ ook een aandeel heeft gehad in de uitbarsting van deze gebeurtenis. Zo was Tsjecho-Slowakije enerzijds streng wat het rechtssysteem betrof, maar anderzijds creëerde deze krampachtige sfeer ruimte voor bottom-up activisme. Brugge stelde dan ook dat men meer aandacht moet schenken aan deze contradictie, aangezien deze volgens hem het politieke klimaat van de jaren ’70-’80 beïnvloedde. Bovendien gaf hij aan dat de rechtszaak het gevolg had dat de staat zelf jazz ging promoten door te helpen bij het uitbrengen van jazzalbums en het opzetten van jazzevents. Dit omdat de communisten hun naam wilden zuiveren en duidelijk wilden maken dat de rechtszaak tegen Jazzová sekce niet het gevolg was van hun haat tegen jazz. Tot slot vond Brugge dat deze periode van de Tsjecho-Slowaakse geschiedenis niet moet worden gezien als een periode van slechts onderdrukking van boven, maar dat de regering juist erg leunde op zijn eigen bureaucratie, omdat de communisten geen publieke martelaren wilden creëren.

Het blijft bijzonder hoe Praag zichzelf heeft ontpopt tot ‘jazz stad’ en dit ging dan ook niet zonder slag of stoot. De rechtszaak tegen Jazzová sekce is een bijzondere gebeurtenis als men kijkt naar de tijdsperiode waarin het gebeurde. Vrijwel iedereen is bekend met de Perestrojka en Glasnost politiek van Gorbatsjov uit de jaren ’80 en toch kon zo’n controversiële gebeurtenis alsook discussie rond het schenden van mensenrechten plaatsvinden. Waarom hield de communistische regering in Tsjecho-Slowakije dan toch zo krampachtig vast aan het oude systeem, terwijl juist het centrum in Moskou aan het hernieuwen was? Wanneer men de rechtszaak in een breder kader zet, kan men zich dan ook afvragen of deze gebeurtenis niet een teken was van de aftakeling van het systeem, aangezien er sprake leek te zijn van onenigheid binnen het communistische regime. Het feit dat er tegenwoordig nog altijd weinig over bekend is, laat bovendien het geheime bureaucratische karakter zien van het communisme. Ik vraag mij dan ook af of er ooit opheldering komt over de uitloop van de zaak of dat historici enkel kunnen blijven speculeren. Hoe het ook zij, jazz heeft zijn revolutionaire reputatie in Tsjechië zeker weten te bewijzen.

Voor een voorbeeld van de Tsjechische jazzrock klik hier

Bibliografie

 Brugge, P., ‘Normalization and the limits of the law: the case of the Czech Jazz Section’, East European Politics and Societies, nr. 22 (2008).

 Kaufman, M.T., ‘Trial in Prague: Five Jazz Fans vs State Power’, http://www.nytimes.com/1987/03/11/world/trial-in-prague-five-jazz-fans-vs-state-power.html, geraadpleegd op 26 september 2015.

 Scott, R., ‘The Story of Jazz in Prague’, http://www.expats.cz/prague/article/music/story-of-jazz-in-prague-pt-1/, geraadpleegd op 27 september 2015.

 ‘Zonder auteur’, ‘Jazz’, https://nl.wikipedia.org/wiki/Jazz#New_Orleans_en_Dixieland, geraadpleegd op 26 september 2015.

‘Zonder auteur’, ‘Jazz in Czechoslovakia’, https://en.wikipedia.org/wiki/Jazz_in_Czechoslovakia, geraadpleegd op 26 september 2015.

‘Zonder auteur’, ‘Jazz quotes’, http://jazz-quotes.com/artist/miles-davis/, geraadpleegd op 26 september 2015.

‘Zonder auteur’, ‘Karel Vlach’, https://en.wikipedia.org/wiki/Karel_Vlach, geraadpleegd op 26 september 2015.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s