Werkkampen, toen en nu

Velen zullen wel bekend zijn met de goelagkampen uit de Sovjet-Unie, dat geldt een stuk minder voor de katorga tijdens het Keizerrijk Rusland. Waren de goelag iets heel nieuws of kwamen ze voort uit de katorga? En in hoeverre lijken de huidige werkkampen in Rusland op voorgaande kampen?

De katorga was een economisch strafsysteem van werkkampen en ontstond in het Keizerrijk Rusland onder Peter de Grote, die ervoor zorgde dat je in plaats van de doodstraf zwaar werk opgelegd kon krijgen. De katorga’s stonden vooral in afgelegen gebieden zoals Siberië, daar was namelijk een groot tekort aan arbeidskrachten en ontsnappen leek in deze afgelegen gebieden bijna onmogelijk (Sprangers, 2012). De belangrijkste werkzaamheden waren de houtkap en de mijnbouw, gevangenen werden bijvoorbeeld ook ingezet in de aanleg van wegen. In de negentiende en vroeg twintigste eeuw was er veel politieke onrust en werden veel politieke tegenstanders, die deelnamen aan een opstand, naar de katorga gestuurd. Zij zaten daar meestal samen met zware criminelen waardoor ze vaak bezweken onder hun wrede gevangenen (de Haan, 1921). De meeste Russen vonden het terecht dat zij naar deze kampen werden gestuurd omdat zij de tsaar en hun land bedreigden.

Na de Russische Revolutie werd de katorga opgeheven. Ondertussen raakten de gevangenissen wel overvol door het aantal politieke gevangenen. Dit leidde tot veel onrust en daarom werden in 1918 de eerste kampen onder Lenin geopend. De bolsjewistische leiders werden bij de vormgeving van de kampen geïnspireerd door de katorga’s, waarin zij soms zelf gevangen hadden gezeten (Applebaum, 2006). De oorsprong van de goelag ligt in een oud klooster in de Solovetski-eilanden in de Witte Zee, dit was het eerste echte georganiseerde kamp. Doordat het aantal gevangenen nog steeds toenam heeft Stalin het kampensysteem later verder uitgebreid, en zo ontstond in 1930 de goelag. In eerste instantie was het de bedoeling om maximaal 50.000 gevangenen naar de kampen te sturen, door groot verzet tegen de collectivisatie van de landbouw werd het aantal gevangenen vele malen hoger (Sprangers, 2012). De goelagkampen zijn dus in de eerste plaats voortgekomen uit noodzaak om gevangenen te leren goede communisten te worden, daarnaast wilde Stalin doormiddel van de kampen de economie van de Sovjet-Unie in hoog tempo laten groeien (van Dijk, 2013).

Net zoals bij de katorga werden deze goelagkampen voornamelijk in Siberië neergezet, daar zouden de politieke gevangenen de kleinste bedreiging vormen voor de nog prille Sovjetmaatschappij. Maar ook vanwege de vele grondstoffen. In het strafsysteem van de katorga kregen de gevangenen soms wel een rechtvaardig proces voordat  zij veroordeeld zouden worden, dit in tegenstelling tot de goelagkampen waar dit niet het geval was. In de Sovjet-Unie waren de criteria waaraan je moest voldoen om politiek tegenstander te zijn veel ruimer. Er werd daarnaast ook bewijslast verzonnen om iemand naar de goelag te kunnen sturen, dit omdat er vaak quota werden opgelegd voor het aantal personen dat gearresteerd moest worden. De angst om opgepakt te worden was hierdoor vele malen groter dan in de tsaristische tijd, er werd uit angst om er zelf in te belanden niet gesproken over de goelag. Omdat de kampen het aantal gevangenen nog steeds niet aankonden moesten de bewakers de gevangenen laten doorwerken tot ze er dood bij neervielen, er vonden zelfs grootschalige executies plaats (van Dijk, 2013)

Nadat Stalin in 1953 overleed werden al heel snel veel kampen ontmanteld. Eerst kregen de gewone criminelen met een straf van vijf jaar of minder gratie, en pas een jaar later werden een groot deel van de politieke gevangenen vrijgelaten (Sprangers, 2012). Deze kampen zijn niet helemaal verdwenen, in de jaren zeventig en tachtig zijn sommige kampen opnieuw ingericht en gebruikt als gevangenis. Na diplomatieke druk zijn de politieke kampen in 1987 pas helemaal opgeheven (Applebaum, 2006).

De omvang van de werkkampen van nu zijn niet van zo’n grote omvang als toen, maar ze zijn er wel. Tijdens het Tsaristisch Rusland waren de kampen voornamelijk een verbanningsplek, onder Lenin waren het heropvoedingskampen. De gevangenen moesten leren om goede communisten te worden. Vanaf 1930 wilde Stalin voornamelijk de economie van de Sovjet-Unie in een hoog tempo laten groeien om een industriële grootmacht te worden. Nu maakt de Russische overheid nog steeds gebruik van werkkampen, het grote verschil is dat mensenrechtenorganisaties en de media de ontwikkelingen volgt. Dit is zeker het geval sinds de twee vrouwen van Pussy Riot door hun protestactie tegen de herverkiezing van Poetin twee jaar in een Russisch strafkamp hebben gezeten. Dankzij hun verhalen weten we dat de omstandigheden in huidige werkkampen nog steeds verschrikkelijk zijn, de gedetineerden werken wel tot 16 uur per dag. De quota worden geheel willekeurig aangepast en als zij niet genoeg produceren worden zij geslagen, geweld is aan de orde van de dag. Een gevangene zou zelfs tijdens het werk door vermoeidheid zijn ingestort en gestorven zijn (NRC, 2013).

Door de Siberische omstandigheden zie je dat de kampsystemen erg op elkaar lijken, zeker bij de eerste twee systemen moesten gevangenen in onmenselijke omstandigheden zien te overleven. Je kunt dus zien dat er sprake is van enige continuïteit die de katorga, de goelag en de huidige werkkampen verbindt. Maar de huidige werkkampen zijn geen voortzetting van de goelags, de huidige gevangenen worden niet ’s nachts uit hun bed gehaald en als vee op de trein gezet naar Siberië om daar als economisch goed te gaan werken. De huidige omstandigheden zijn, als we de verhalen van de twee Pussy Riot leden mogen geloven, verschrikkelijk maar minder extreem dan tijdens de Sovjet-Unie.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s