Constructivistische vrouwen

In het Russische constructivisme waren vrouwen heel succesvol als het ging om kledingdesign. Wat bijvoorbeeld Ljoebov Popova (1889 – 1924) en Varvara Stepanova (1894 – 1958) wel lukte, namelijk hun kleding geproduceerd krijgen voor de massa, lukte Vladimir Tatlin (de bekendste constructivist) niet. Hij kreeg zijn ontwerpen niet geproduceerd in een fabriek. Dat terwijl een van de doelen van de constructivisten was om de door hun ontworpen gebruiksvoorwerpen op grote schaal geproduceerd te krijgen. De Russische avant-garde van begin 20e eeuw, waar het constructivisme bij hoort, staat ook bekend om het feit dat vrouwen ongewoon prominent aanwezig waren (Kiaer, 89). Ze maakten van huis-, tuin- en keukenklusjes hoogstaande kunst, door bijvoorbeeld textiel te bewerken. Dat is opmerkelijk aangezien die avant-garde bekend staat als een bij uitstek mannelijke stroming waarin rationaliteit en kracht kernbegrippen zijn. Dat associëren we meestal niet met vrouwelijkheid en in de avant-gardistische literatuur kom je ook bijna zonder uitzondering alleen maar mannelijke auteurs tegen. Hoe kan het dat deze vrouwen zich toch zo hebben verbonden met het constructivisme en hoe kan het dat ze zo succesvol waren? Zou het constructivisme misschien een stroming binnen het avant-gardisme kunnen zijn die zich juist heel goed leent voor vrouwenemancipatie?

Een ontwerp van Popova

Een ontwerp van Popova

Het Russisch constructivisme was een reactie op de Russische Revolutie van 1917. Kunstenaars hadden utopische ideeën over hoe het verder moest met Rusland en zagen de toekomst met veel optimisme tegemoet. Na het rayonisme van Mikhaïl Larionov en het suprematisme van Kazimir Malevitsj, die beide minder functionele kunst maakten, kozen steeds meer kunstenaars voor het constructivisme. Ze maakten politieke en praktische kunst, zo ontwierpen ze gebruiksvoorwerpen, kleding, stoffen, politieke posters en revolutionaire standbeelden (Michgelsen, 62). Niet alleen in de beeldende kunst uitten constructivistische kunstenaars zich, ook in de architectuur en de literatuur was het een populaire stroming. Ze hadden een sterk vertrouwen in het socialisme van de Sovjet-Unie en geloofden in een meer spirituele, collectieve vorm van liefde. Die vorm van liefde zou niet mogelijk zijn zolang er privébezit zou bestaan (Kiaer,148). De dichter Majakovski verwoordt dit in de laatste strofe van een lang gedicht, waar hij zichzelf plaatst in de dertigste eeuw:

Resurrect me
          I want to live my full share!
Where love won’t be the servant
of marriages
               lust
                     bread.
Damning the bed,
        getting up from the warm spot on the stove
love will stride throughout the universe.

Hij pleit hier eigenlijk voor een minder materiële wereld, hij kan pas echt ten volle leven als hij zijn bezit opgeeft, waardoor liefde door het hele universum kan ‘schrijden’.

Wat opvalt is dat tussen de vele mannelijke kunstenaars binnen deze stroming Popova en Stepanova met hun kledingontwerp enorm succesvol zijn en het ook voor elkaar krijgen over te gaan tot massaproductie van hun ontwerpen. Ze waren beide uitgenodigd om te werken voor de Eerste Staats Katoenprinterij in Moskou in 1923. Het werk in de textielindustrie was in die tijd in elk geïndustrialiseerd land vrouwenwerk, het zal dus meegeholpen hebben dat ze vrouw waren. Maar doorslaggevend was dat ze geassocieerd werden met het avant-gardisme en dat ze al enige bekendheid genoten (Kiaer 94). Ze hadden wel een aantal eisen voor ze begonnen met werken voor de fabriek, waaruit vooral bleek dat ze betrokken wilden zijn bij alle stadia in het productieproces. Stepanova en Popova zijn allebei begonnen met schilderen. Stepanova kreeg daar commentaar op van mannelijke critici, zo kreeg ze te horen dat een schilderij van haar te ‘overwerkt’ was, iets wat volgens deze criticus typisch was voor kunst van vrouwen (Kiaer 98). Later, als kledingontwerpster, ontwikkelde ze een sterke eigen identiteit, waarbij het feit dat ze een vrouw was geen rol meer speelde in hoe ze werd beoordeeld (Kiaer 100).

Studenten in uniformen ontworpen door Stepanova

Studenten in uniformen ontworpen door Stepanova

Het streven naar gelijkheid was een belangrijk doel van de Revolutie, vrouwenemancipatie was daar een groot onderdeel van (Kay, 51). Stepanova en Popova hadden wat dat betreft dus de tijdgeest mee. Er werden ook veel propagandaposters verspreid met grote afbeeldingen van geëmancipeerde, sterke vrouwen. Vrouwen werden gestimuleerd kritisch na te denken door politieke artikelen in vrouwentijdschriften te publiceren over vrouwenrechten. Stepanova maakte in zekere zin onderdeel uit van de beweging die gelijkheid wilde bevorderen. Ze ontwierp veel kleding die lijkt te suggereren dat kleding meer androgyn zou moeten worden, ze tekende vrouwen met mannelijke lichamen en mannen met vrouwelijke lichamen zodat er weinig verschil overbleef. Hiermee liet ze zien dat mannen en vrouwen wezenlijk niet veel verschillen. Ook heeft ze unisex uniformen ontworpen voor de Academie voor Communistisch onderwijs. Ze heeft zich nooit uitgesproken over de verhouding tussen man en vrouw, maar afgaande op sommige van haar ontwerpen kan het haast niet anders dan dat ze er een mening over had.

Varvara Stepanova

Varvara Stepanova

De oorzaak van het feit dat Stepanova en Popova zo succesvol waren, moeten we dus zoeken bij het soort kunst dat ze maakten: kledingdesign. Dat ze geen man waren gaf niet, dit werk werd gezien als iets typisch vrouwelijks. Toch hebben ze vanuit die positie veel macht naar zich toe kunnen trekken en de kunst die ze maakten was avant-gardistisch. Wat Stepanova deed, was juist het avant-gardisme omarmen en dat inzetten voor vrouwenemancipatie, door te laten zien dat eigenschappen als kracht en rationaliteit ook bij vrouwen kunnen horen. Ook het ideaal van het constructivisme: een wereld zonder privébezit, waardoor een hogere vorm van liefde zou kunnen ontstaan schemert door in hun ontwerpen: gelijkheid en regelmaat zijn terugkerende thema’s. Dat ze dit konden doen, ligt aan de tijdsgeest van de tijd van de Revolutie. Het is gebleken dat er een gunstig klimaat heerste voor vrouwen vlak na de Revolutie. Dit zal ook meegeholpen hebben aan hun succes, vrouwen werden erg gestimuleerd om te gaan werken. Deze twee oorzaken hebben ervoor gezorgd dat Popova en Stepanova succesvol konden worden binnen het constructivisme.

Bronnen:

Kay, R. ‘A liberation from emancipation? Changing discourses on women’s employment in Soviet and Post-Soviet Russia’. Journal of Communist Studies and Transition Politics 18 (2002): 51-72.

Kiaer, C. Imagine no possessions. Londen: The mit press, 2005.

Lodder, C. Russian constructivism. New Haven: Yale University Press, 1983.

Michgelsen, P. Portret van Rusland. Amsterdam: Stichting CIRC Atelier, 2013.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s