Kosjmar! Leenwoorden, taalpurisme en Ruslands ambivalente houding ten opzichte van het Westen

Russkij

Volgens Ellen Rutten had Ruslands houding ten opzichte van het Westen de afgelopen eeuwen een sterk ambivalent karakter: enerzijds zou het land zich vaak sterk tegen het Westen afzetten, tegelijkertijd trekt het land ook juist vaak naar het Westen toe.[1] De Russische taal biedt hierop een interessant perspectief: de vele leenwoorden uit het Engels, Frans en zelfs het Nederlands suggereren namelijk een geschiedenis van nauw contact tussen Rusland en de Westerse landen. Hoe verhoudt dit zich tot het vermeende ‘ambivalente karakter’ van Ruslands band met het Westen? Deze vraag probeer ik te beantwoorden met een analyse van het Russische leenwoordgebruik van eind achttiende eeuw tot nu, waarbij ik ook bekijk hoe er in het land tegen dit gebruik werd aangekeken.

In de achttiende en negentiende eeuw was Frans de belangrijkste vreemde taal in Rusland. In adellijke kringen was de taal vaak zelfs dominant en veel Russen namen Franse woorden op in hun Russisch. [2] Poesjkins Jevgenij Onegin (1833) is bijvoorbeeld doorspekt met Franse zinssneden, [3] en ook in de huidige taal zijn nog oude leenwoorden uit het Frans terug te vinden: zo is het Russische woord kosjmar afgeleid van cauchemar (‘nachtmerrie’) en heet een Russisch kaartje een bilet (van billet). Dit gebruik was echter niet onomstreden. Een grote groep ‘Slavofielen’, die zich keerden tegen de verwestering van Rusland, zag deze ‘verfransing’ als een bedreiging voor de taal. Aleksandr Sjisjkov, de toenmalige minister van educatie en voorzitter van de Russische Academie, publiceerde in 1777 zelfs een woordenboek van Slavische equivalenten voor Westerse leenwoorden. Hier staken zijn tijdgenoten veelvuldig de draak mee.[4] Poesjkin schreef bijvoorbeeld in zijn Jevgenij Onegin, na het gebruik van de Franse frase du comme il faut: ‘Sjisjkov, vergeef me! Ik weet niet hoe ik het moet vertalen.’[5]

Door de opkomst van de revolutionaire bewegingen verslechterde vanaf 1850 de status van het ‘elitaire’ Frans, en de contacten met het Westen werden minder hecht[6]. Ook waren het Duits en Engels in opkomst: Duits had natuurlijk een belangrijke plaats in het Marxisme, en het Engels verdrong langzaam de plaats van het Frans op het wereldtoneel.[7] Toch bleef ook het gebruik van Frans nog lang zorgen wekken. Zo schreef Lenin rond 1920 een stuk over de ‘verloedering’ van de Russische taal, waarin hij zich met name richtte tegen het Frans.[8] Een taalwet kwam er echter niet: Lenin steunde de Marxistische linguïstiek van Marr, waarbinnen het idee bestond dat taal zichzelf zou ontwikkelen volgens de dynamiek van de klassenstrijd.[9]

De jaren dertig kende een grote toevoer van nieuwe Westerse leenwoorden. De snelle industrialisatie onder Stalin vereiste een nieuwe terminologie, en ditmaal was het Engels de meest voor de hand liggende bron. Dit leverde het Russische woorden als tanker en televizor.[10] Dat betekent niet dat het gebruik van leenwoorden gestimuleerd werd: tegen onnodig gebruik van buitenlandse woorden werd in kranten soms zelfs campagne gevoerd.[11] Dit taboe groeide uiteraard sterk aan het begin van de Koude Oorlog. Anti-kosmopolitische campagnes richtten zich nu heviger op leenwoordgebruik,[12]  en volgens Riek Smeets wordt er zelfs gezegd dat Stalin een artikel publiceerde tegen het gebruik van het Engelse woord keeper in plaats van vratar’.[13] Het aantal nieuwe leenwoorden daalde in deze tijd fors, maar de toevoer zou nooit volledig stoppen: rond deze tijd kwamen bijvoorbeeld woorden als ofis (van office) en bojler de taal binnen.[14]

Onder Chroesjtsjov verbeterde het klimaat voor nieuwe leenwoorden weer, maar vooral tijdens de perestrojkajaren en erna is er een enorme toename te zien van nieuwe Engelse leenwoorden.[15] Het taalcontact met het Westen intensiveerde, en de opkomst van het internet vereiste een modernisering van het Russische lexicon.[16] Deze enorme toevloed van het Engels roept tot vandaag de dag frustraties op. Zo publiceerde de bekende schrijver Solzjenitsyn in 1995 een woordenboek, waarin hij een Sjisjkov-achtige lijst opstelde van 30,000 ‘bedreigde’ Russische woorden,[17] en in 2002 en 2003 uitten linguïsten als Ivanova[18] en Chlebtsova[19] hun zorgen in de literaturnaja gazeta: het overmatige gebruik van leenwoorden is volgens hen een nijpend voorbeeld van taalverloedering.

In 2003 werd de discussie ook politiek, toen er een wetsvoorstel verscheen om het gebruik van scheldwoorden en buitenlandse woorden te verbieden voor politici. Het Hogerhuis noemde het voorstel een ‘extreem geval van taalpurisme’[20], maar de zorgen om de toekomst van het Russisch bleven bestaan: Poetin verklaarde 2007 tot het ‘Jaar van de Russische taal’, met als belangrijk doel de promotie van het Russisch[21], en in 2014 kwam de Liberale Democratische Partij van Rusland met een nieuw wetsvoorstel tegen ‘overmatig’ gebruik van buitenlandse woorden. Ook deze wet werd uiteindelijk niet ingevoerd, maar wel laat dit voorstel zien dat de taalzorgen nog steeds actueel zijn.[22]

Uit deze analyse is gebleken dat de Russische taal al sinds de achttiende eeuw een constante toevoer van nieuwe, Westerse leenwoorden heeft gekend: hoewel verslechterde internationale verhoudingen het proces soms wel vertraagden, kwam het nooit volledig tot stilstand. Net zo tijdsbestendig lijkt echter de kritiek op leenwoordgebruik. Van de achttiende eeuw tot nu wordt de discussie over taalverloedering al op hoog niveau gevoerd. Dit is goed te relateren aan Ruttens stelling dat de houding van Rusland tegenover het Westen de afgelopen eeuwen steeds een sterk ambivalent karakter kende: enerzijds toont de taalpuristische kritiek dat het Westen in de ogen van menig Rus een dreiging vormt, anderzijds blijkt uit de continue toevoer van nieuwe leenwoorden, dat Rusland het Westen nooit helemaal heeft verworpen, en dat er altijd taalcontact is blijven bestaan.

[1] Ellen Rutten, College ‘Geschiedenis en Cultuur van Rusland’, Universiteit van Amsterdam (2 oktober 2015).

[2] Grigorij Osipovitsj Vinokoer en James Forsyth, ‘The creation of the national standard language’ The Russian Language: A Brief History. (1971) Cambridge University Press, p.108-126.

[3] Aleksandr S. Poesjkin, ‘Jevgenij Onegin’ (1833). Sotsjinenie v treh tomach. tom vtoroj. (1986) Chudozjestvennaja Literatura Moskou p.320.

[4] Grigorij Osipovitsj Vinokoer en James Forsyth, Idem.

[5] Vertaling uit het Russisch: Sjisjkov, prosti,/ ne znajoe, kak perevesti (Aleksandr S. Poesjkin, idem.).

[6] Zoja G. Prosjina en Brian P. Ettkin, ‘English–Russian language contacts.’ World Englishes 24.4 (2005) p.439-444.

[7] Miroslav  Styblo Jr. ‘English loanwords in modern Russian language.” (2007). MA. University of North Carolina at Chapel Hill.

[8] Vladimir I. Lenin, ‘Ob ochistke russkogo jazyka’ (1919/1920) Polnoe sobranie sochinenii. 40 (1979) p.49.

[9] Gesine Strenge ‘Mediated metadiscourse: Print media on anglicisms in post-Soviet Russian.’ (2012). Ph. D. The University of Edinburgh.

[10] Miroslav Styblo, idem.

[11] Gesine Strenge, idem.

[12] Gesine Strenge, idem.

[13] Riek Smeets, “Het Rusland van de honderd talen” In: Nicoline van der Sijs (ed.) Taaltrots. Purisme in een veertigtal talen. (1999) Contact Amsterdam/Antwerpen.

[14] Miroslav Styblo, Idem.

[15] Zoja G. Prosjna en Brian P. Ettkin, Idem.

[16] Yuliya Thompson, ‘Englishisms in post-Soviet Russian : linguistic markers of historical change.’ (2008) MA. San Jose State University.

[17] Larissa Ryazanova-Clarke en Terence Wade, ‘The state of the language’ in: The Russian language today (2002) Routledge Londen, p. 307-338.

[18] Ivanova, Tatjana, ‘’Lingvoekologija’ ili Il’ich kak brend.’ Literaturnaja Gazeta. 16 (2003).

[19] Chlebtsova, Olga, ‘Kak by russkij jazyk’, Literaturnaja Gazeta. 11 (2003).

[20] Yuliya Thompson, Idem.

[21] Yuliya Thompson, Idem.

[22] Alexey Kovalev, ‘Russia’s attempt to say nyet to foreign words is comical’ The Guardian, Juni 2014 http://www.theguardian.com/commentisfree/2014/jun/20/russia-nyet-foreign-words-duma (site geraadpleegd op 16 oktober 2015).

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s