Sots Art: een overwinning op het Stalinisme

De algemene kunstvorm van de Sovjet Unie, onder Stalin, was het socialistisch realisme. Kunstenaars, componisten, architecten, auteurs werden ingezet om de idealen van Stalin in hun kunst weer te geven. De kunstvorm diende niet om de wereld weer te geven zoals ze is, maar zoals ze zou moeten zijn. Ze had een construerende functie. De kunstenaar maakte op die manier de wil van Stalin duidelijk aan het volk.[1] Na Stalins dood, in 1953, ontstond er een ‘destalinisatie’ in Rusland. Men wou af stappen van alles wat met Stalin te maken had, zijn persoonlijkheidscultus en zijn idealen.[2] Onder de regeringsperiode van Brezjnev en daarna Gorbatsjov konden kunstenaars vrijer zijn in wat voor kunst ze produceerde. Kunstenaars die jaren lang verplicht waren om socialistisch realistische kunst te maken, konden nu iets anders doen.[3] Toch bleven er steeds weer elementen van het socialistisch realisme in de nieuwe kunstvormen terug komen. Dit gebeurde voornamelijk in de ‘Sots Art’ van de jaren ’70 en ‘80.[4] Kunnen we om deze reden wel spreken van destalinisatie in de kunst? Bleef kunst in Rusland de mythe over Stalin volgen, terwijl men daar eigenlijk net van af wilde stappen? Wat wou Sots Art hiermee bereiken? In dit korte artikel zal ik trachten te onderzoeken wat de reacties in Rusland waren die deze kunstvorm teweegbracht en wat de motieven waren achter het gebruik van socialistisch realistische kenmerken. Ik zal duidelijk maken, aan de hand van de ideeën van Boris Groys, dat door te reflecteren op het stalinisme Sots Art het socialistisch realisme esthetiseerde. Op deze wijze maakte zij weer vooruitgang mogelijk.

Sots Art was een kunstvorm die socialistisch realisme combineerde met Pop Art. Sots Art ontstond als onofficiële en ondergrondse kunststroming in de sovjet unie van de jaren ’70 en ’80.[5] Wanneer we kijken naar de politieke achtergrond waarin de Sots Art ontstond wordt het duidelijk dat deze kunstenaars met verschillende paradoxe speelden. De jaren ’70 en ’80 worden gekenmerkt door een periode van relatieve vrijheid. Vanaf 1964 was Brezjnev aan de macht en in 1985 volgde Gorbatsjov hem op. Deze jaren gaan gepaard met een ‘destalinisatie’. Men probeerde, vooral onder Gorbatsjov, terug te keren naar de echte waarde van Lenin en Marx.[6] Dit ging gepaard met het af stappen van de mythe over Stalin. Toch lijkt Sots Art dit niet te doen. Zij hergebruikte socialistisch realisme en ‘Stalin propaganda’ in hun kunstwerken. Verder lijkt er nog een tweede paradox in Sots Art te schuilen, namelijk de combinatie van socialistisch realisme met Pop Art, en dus westerse consumptie idealen. Deze twee lijken volledig tegenover elkaar te staan.

Boris Groys maakt duidelijk in zijn artikel “Sots-Art: Eastern Prophecies” dat Sots Art op verschillende manieren ontvangen werd.[7] In Rusland werd het door andere onofficiële kunststromingen en het kunstmilieu beschouwt als een manier om de Sovjet ideologie te propaganderen, net zoals het socialistisch realisme deed. Maar aan de andere kant was het ook niet geliefd bij de Russische autoriteiten. Zij zagen het dan weer als mogelijk iets ‘antisovjet’.[8] Wat probeerde Sots Art eigenlijk te vertellen of duidelijk te maken met deze kunst? Wat was de achterliggende reden van het gebruik van socialistisch realisme en een combinatie daarvan met westerse consumptie idealen?

Groys beargumenteert dat Sots Art door het afbeelden van portretten van Lenin, Stalin en Brezjnev in combinatie met westerse ideeën van massaproductie een kritische blik verschaftte op het socialistisch realisme en op ‘Stalin propaganda’. Ze vergeleken socialistisch realisme met massaproductie van het westen.[9] Groys beweert daarnaast dat Sots Art al kritisch tegenover socialistisch realisme stond door het enkel en alleen maar te herproduceren. Het ging niet om het subjectieve idee dat de kunst had tegenover de ‘Sovjet ideologie’, maar om de louter objectieve deelname aan de ideologie, dat het een kritisch karakter gaf.[10] Het stond kritisch tegenover het socialistisch realisme door enkel en alleen maar sovjet symbolen en socialistisch realisme opnieuw te gebruiken. Groys schrijft:

             “to be critical of a culture is also to be part of it”.[11]

Dit is wat Sots Art goed begreep. Ze konden pas kritisch reflecteren op het Stalinisme als ze aanvaard hadden dat ze er ook deel van zijn geweest. Om die reden gebruikte ze net socialistisch realisme opnieuw in plaats van deze te negeren.[12]

Aan de andere kant beargumenteert Groys dat veel mensen die opgegroeid waren in de Sovjet Unie en dus dagelijks te maken kregen met socialistisch realistische kunst en sovjet symbolen zich heel erg met Sots Art konden identificeren. Het voelde als iets vertrouwt voor deze mensen.[13] Dit zegt ook weer iets over het paradoxale karakter van Sots Art: het stond kritisch tegenover de Stalinistische tijd maar tegelijkertijd was het de enige manier waarop de Stalinistische cultuur voortleefde.[14] Het is dit paradoxale karakter, van poststalinistische kunst, dat een betekenis geeft aan deze kunstvorm.

Groys schrijft in “The Total Art of Stalinism; Avant-Garde, Aesthetics, Dictatorship and Beyond” op welke manier Sots Art een betekenis had.[15] Groys beweert dat Sots Art het socialistisch realisme esthetiseerde.[16] Dus door het opnieuw af te beelden werd er gereflecteerd op het verleden maar leefde het ook voort. Socialistisch realisme werd op deze manier iets esthetisch. Groys schrijft dat de enige manier om vooruitgang te garanderen, in de Sovjet Unie, was om het verleden stil te doen staan en deze te esthetiseren.[17] Sots Art was dus een manier om het Stalinisme te overwinnen en zo weer vooruitgang te bieden.

In dit korte artikel beschreef ik dat de Sots Art die ontstond in de jaren ‘70 en ’80 verschillende verwarrende reacties teweeg bracht bij zijn toeschouwers. Dit kwam omdat het, ten eerste, tegenstrijdig leek dat socialistisch realisme met Pop Art, en westerse consumptie idealen, werd gecombineerd. Ten tweede leek het ‘opnieuw afbeelden’ van socialistisch realisme paradoxaal te zijn met de destalinisatie die in deze periode plaats vond. Volgens Boris Groys was het combineren van het socialistisch realisme met pop art een manier om over de functie van het socialistisch realisme te reflecteren en om er mee te spotte.[18] Aan de andere kant konden mensen, die opgegroeid waren in stalinistisch Rusland, zich goed identificeren met Sots Art aangezien het, ook al was het kritisch, de enige manier was waarin de Stalinistische cultuur voortleefde.[19] Dit is waarin Sots Art, zijn betekenis vind. Groys beargumenteert dat Sots Art het socialistisch realisme esthetiseert.[20] Door er kritisch op te reflecteren maar het toch te laten voortleven wordt het iets esthetisch. Groys beargumenteert dat op deze manier het stalinisme overwonnen kan worden en er vooruitgang gegarandeerd kan worden.[21] We kunnen hieruit concluderen dat Sots Art daarom niet tegenover de destalinisatie stond die plaats vond in deze periode. Ze was een manier om het Stalinisme te overwinnen. Pas door het socialistisch realisme en het Stalinisme te esthetiseren kon er destalinisatie plaats vinden.

 

[1] Boris Groys, The Total Art of Stalinism: Avant-Garde, Aesthetic Dictatorship, and Beyond, trans. Charles Rougle, Reprint edition (London ; New York: Verso, 2011), 36–37.

[2] Ibid., 75

[3] Boris Groys, History Becomes Form: Moscow Conceptualism (S.l.: The MIT Press, 2013), 70.

[4] Ibid., 69

[5] ibid.

[6] Russia and the Russians: A History, Cambridge, MA: Belknap Press of Harvard University Press, 2003, pp. 569–576.

[7] Boris Groys, History Becomes Form: Moscow Conceptualism (S.l.: The MIT Press, 2013), 69-77.

[8] Ibid., 70-73

[9] Ibid., 70

[10] Ibid.

[11] Ibid

[12] Ibid., 70-73

[13] Ibid., 75

[14] Ibid.

[15] Boris Groys, The Total Art of Stalinism: Avant-Garde, Aesthetic Dictatorship, and Beyond, trans. Charles Rougle, Reprint edition (London ; New York: Verso, 2011), 75-81.

[16] Ibid., 80-81

[17] Ibid., 80

[18] Boris Groys, History Becomes Form: Moscow Conceptualism (S.l.: The MIT Press, 2013), 70.

[19] Ibid., 75

[20] Boris Groys, The Total Art of Stalinism: Avant-Garde, Aesthetic Dictatorship, and Beyond, trans. Charles Rougle, Reprint edition (London ; New York: Verso, 2011), 75-81

[21] Boris Groys, The Total Art of Stalinism: Avant-Garde, Aesthetic Dictatorship, and Beyond, trans. Charles Rougle, Reprint edition (London ; New York: Verso, 2011), 80

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s