Stalin: nationale held of moordenaar?

stalin

De naam Stalin roept nou niet bepaald positieve associaties op. Mensen denken vaak meteen aan zijn dictatoriale macht, de kampen in de Goelag en Stalin als de koelbloedige moordenaar. Over Stalin kunnen we dan ook erg kort zijn: hij was een monster, iemand die alles uit de weg ruimde wat zijn machtspositie in de weg zou kunnen staan. Maar is het allemaal echt zo makkelijk? Of ligt alles toch wat genuanceerder? En als hij dan die koelbloedige moordenaar is, waarom precies? Anderzijds, als hij die nationale held is, waarom is hij dat dan? Wat heeft hij Rusland voor goeds gebracht?

In 1879 werd Jozef Vissarionovich Djoegashvili in Gori, Georgië geboren. Zijn vader was schoenmaker die maar met moeite geld kon verdienen om het gezin te onderhouden en die zijn vrouw en kinderen sloeg. Stalin was de enige van vier kinderen die de jeugd overleefde. Deze harde jeugd gaf hem het begin van een hardheid die hij later tentoon zou spreiden. Stalins vader overleed in 1890 en Jekaterina, Stalins moeder, nam de opvoeding daarna alleen op zich. Zijn moeder had besloten dat hij priester moest worden. Hij haalde goede cijfers op de seminarie, maar verliet de opleiding toch zonder diploma. De kerkelijke invloed van de opleiding zou later vooral blijken uit het declamatorisch taalgebruik. Zelf was hij volstrekt ongelovig. Stalin was in die periode nog erg op zoek naar een kader waarin hij zijn leven plaatsen kon. Hij vond dit uiteindelijk in het marxisme. Het marxisme is een stroming die de basis vormt van het socialisme en het communisme. [1]

Van 1928 tot aan zijn dood in 1953 was Stalin de leider van de Sovjet – Unie. Voordat hij de leider werd van de Sovjet – Unie was er een machtsstrijd. In 1922 werd hij secretaris-generaal van de bolsjewistische partij.[2] Deze positie moest officieel verkozen worden en het was ook niet de hoogste positie die je kon hebben in de Sovjet – Unie. Toch slaagde Stalin erin steeds meer macht te krijgen na de dood van Lenin in 1924. Dit deed hij door oppositiebewegingen van de Communistische partij steeds meer op een zijspoor te zetten. Hij won de machtsstrijd en kwam aan de macht in 1928. Er heerste een totalitair regime. De Sovjet – Unie veranderde in een 1-partijstaat. Stalin werd verheerlijkt op alle mogelijke manieren, overal hing zijn portret. Als Rus werd je continu geïndoctrineerd. Deze persoonlijkheidscultus rondom Stalin wordt stalinisme genoemd.

Toen hij eenmaal aan de macht was begon hij met het industrialiseren. Hij lanceerde een vijfjaren plan voor industrie en landbouw. Er zou een volledig nieuwe Sovjeteconomie komen, een droom – of een nachtmerrie – van gigantische fabrieken en krachtcentrales, van tractoren die in formatie over gouden graanvelden reden. Stalin beval de gedwongen collectivisatie van miljoenen particuliere boerderijen, gevolgd door de staat geleide vordering van het graan. [3] Hij was bang dat als de Sovjet – Unie niet zo moderniseren, het Communisme zou falen. Ook dacht hij dat dan de kapitalistische buurlanden zijn land zouden kunnen gaan vernietigen. Stalin bereikte een zeer grote vooruitgang in de productie van kool, olie en staal. De economische groei was enorm. [4] Maar het moge duidelijk zijn dat dit gevolgen had voor alles wat oud en zwak was. Deze ideologie had de dood van miljoenen boeren als gevolg. [5]

Stalin was nog niet klaar met zijn plannen. Onder zijn bewind was het zwaar verboden om kritiek te hebben op hem of het land. Iedereen die kritiek had of dan ook maar zou kunnen hebben werd geëxecuteerd of naar de Goelag gestuurd. ‘De Grote Zuivering’ volgde, met als eerste slachtoffer Sergej Kirov. Hij was politicus, maar een groot tegenstander van Stalin. Hij werd vermoord op 1 december 1934. Politici, kunstenaars, intellectuelen, trotskisten, rechtsen en hun familieleden vrienden en naamgenoten werden slachtoffer van deze ‘Grote Zuivering.’ [6] In 1937 bereikten deze massa-arrestaties en geheime executies een tragisch dieptepunt met als gevolg tientallen miljoenen slachtoffers. ’Eén dode is een tragedie. Een miljoen doden is een statistisch gegeven’, zei Stalin ooit. [7]

Het regime onder Stalin heeft niet alleen verschrikkingen gebracht. De Slag om Stalingrad geldt als keerpunt in de Tweede Wereldoorlog, in Rusland de ‘Grote Vaderlandse Oorlog’ genoemd. De Sovjet – Unie speelde een sleutelrol in de overwinning op Nazi – Duitsland. Door deze overwinning in Stalingrad besefte Duitsland dat de oorlog eenvoudigweg niet meer te winnen viel. Stalin ging hier in voor en werd daardoor nog meer gezien als held. Het stalinisme vierde hoogtij.[8]

In alle landen van de voormalige Sovjet – Unie wordt uitgebreid aandacht besteed aan het herdenken van de gevallen slachtoffers van de ‘Grote Zuivering.’ In Rusland is dit niet het geval, wat zeer opmerkelijk is. Je zou denken dat de Russen Stalin zien als een crimineel en koelbloedige moordenaar, maar de mythe van Stalin is nog springlevend en Poetin werkt hier aan mee. De standbeelden van Stalin werden na zijn dood in 1953 verwoest, maar hij beleeft weer een revival. Voor veel Russen is Stalin intussen gewoon weer de sterke man die voorging in de Grote Vaderlandse oorlog en die leiding gaf aan Groot Rusland. De verschrikkingen van de Goelag lijken te zijn vergeten.[9]

Stalin en het stalinisme lijken dus nog steeds actueel. Voor Westerlingen is het een raadsel dat iemand die zoveel slachtoffers op zijn geweten heeft toch nog gewaardeerd kan worden. Ondanks de pogingen van Chroesjtsjov en Gorbatsjov om de cultus rond Stalin af te breken, is het stalinisme onder een deel van de bevolking nog springlevend. Vanaf 2000 wordt onder Poetin de stalinistische terreur in de geschiedeniswerken en schoolboeken verdonkeremaand, is het oude Sovjetvolkslied van stal gehaald en is er weer sprake van ‘vijanden van het volk’. Stalin geldt weer als een van de belangrijke historische figuren uit de Russische geschiedenis en elementen uit de cultus rond Stalin keren terug in de beeldvorming rond Poetin. [10]

De vraag of Stalin wordt gezien als nationale held of moordenaar is lastig te beantwoorden. Duidelijk is wel dat onder het regime van Poetin de mensonterende daden van Stalin worden gebagatelliseerd. [11] De Sovjet – Unie destaliniseerde na zijn dood, zijn standbeelden werden verwoest. Poetin doet er alles aan om de Russen weer trots te laten zijn op hun Sovjetverleden. Nationale held of moordenaar? De mythe rondom Stalin is in ieder geval nog springlevend.

[1] Schrijver onbekend,’Josef Stalin(1879-1953), geschiedenis.nl,http://www.geschiedenis.nl/index.php?go=content.persoon&persoonID=48 (site geraadpleegd op 9 oktober 2015)

[2] Bas Kromhout, ’50 jaar na de dood van Stalin’, Historisch Nieuwsblad, januari 2003, http://www.historischnieuwsblad.nl/nl/artikel/6048/50-jaar-na-de-dood-van-stalin.html (site geraadpleegd op 12 oktober 2015)

[3] Merridale, Catherine. ‘Het Kremlin: een politieke en culturele geschiedenis’. Amsterdam: Nieuw Amsterdam Uitgevers, 2014. Tweede druk.

[4] Schrijver onbekend, ‘Stalin: national hero or cold-blooded murderer’, BBC,http://www.bbc.co.uk/timelines/z8nbcdm (site geraadpleegd op 12 oktober 2015)

[5] Idem

[6] Idem

[7] Jelle Brandt Corstius, ‘Stalin / vergeten verleden’, Trouw, juni 2007, http://www.trouw.nl/tr/nl/4324/Nieuws/article/detail/1399251/2007/07/05/Stalin-Vergeten-verleden.dhtml (site geraadpleegd op 13 oktober 2015)

[8] Maarten van Bracht, ‘De comeback van Stalin’, VPRO, februari 2014, http://www.vpro.nl/buitenland/nieuws/2014/02/de-comeback-van-stalin.html (site geraadpleegd op 16 oktober 2015)

[9] Idem

[10] Idem

[11] Idem

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s