De ontwikkeling van vrouwenemancipatie aan de vooravond van de Sovjet-Unie

De rol van vrouwen in de geschiedenis wordt vaak onderbelicht of lijkt niet te bestaan omdat vrouwen maar zelden politieke invloed hadden. In de Sovjetrepubliek en de latere Sovjet-Unie werd gestreefd naar gelijkheid voor iedereen, en dus ook voor vrouwen. De Russische Socialistische Federatieve Sovjetrepubliek (1917-1922) was daarmee één van de eerste landen ter wereld waar veel aandacht werd besteed aan vrouwenemancipatie. De geschiedenis van vrouwenemancipatie verschilt daarom behoorlijk wanneer men die vergelijkt met andere landen. Hoe is deze vrouwenemancipatie ontstaan? Hoe kwam dit tot uiting? Tot wetten en regelgeving? Ook, maar uiteindelijk zal blijken dat er voor vrouwen een belangrijke factor ontbrak om echt gelijkwaardig te kunnen zijn.

Om de ontwikkeling van vrouwenemancipatie beter te begrijpen, is het belangrijk om te kijken naar de periode voor 1917. Want al vanaf de tijd van Peter de Grote probeerden Russische leiders de rol van vrouwen in de samenleving te veranderen. Doordat leiders hier de aandacht op vestigden, ontstonden als gevolg daarvan al snel vrouwenbewegingen en sociaal activisme voor vrouwen (1). Dit activisme werd veelal gebezigd door de elite, en wordt ook wel ‘bourgeoisie-feminisme’ genoemd.

Lange tijd vond men dat scholing voor meisjes niet belangrijk was en daarmee was er nauwelijks tot geen mogelijkheid toe. Maar rond 1850 was de elite het grotendeels met elkaar eens dat er meer scholen moesten komen om meisjes secundair onderwijs aan te bieden. Niet veel later vond men tevens dat internaten te veel focus legden op etiquette en borduren, en te weinig op literatuur, taal en geschiedenis (2). Bij wet werd hier op geanticipeerd en werd er voldaan aan de wensen. Onderwijs bij vrouwen nam een vlucht, maar voornamelijk bij degenen die het konden betalen. Niet te min had deze verandering bij deze kleine groep van enkele tienduizenden vrouwen een grote impact. Zo kregen vrouwen o.a. de mogelijkheid les te gaan geven. Zulk werk was in de jaren ervoor ondenkbaar. Dit alles leidde tot inspiratie om meer rechten te verwerven qua hoger onderwijs en functiemogelijkheden (3).

Ook de vrouwen uit de werkende klasse begonnen in actie te komen. Vanaf 1880 werd er meer aandacht besteed aan het verbeteren van hun werkomstandigheden. Zo mocht nachtarbeid in de textielindustrie niet meer worden gedaan door vrouwen. Maar in de praktijk duurde het nog jaren voordat de industrie er gehoor aan gaf. Dit kwam mede doordat er niet op werd gecontroleerd en er ook geen sancties op bestonden (4). Na de revolutie van 1917 bleef nachtarbeid een problematisch onderwerp. Het werd af en aan versoepeld en verstrengd en op het laatst verboden. Dit was ongunstig voor werkgevers die de vrouwen overdag andere banen moesten geven wanneer de mogelijkheid er toe was. De meeste vrouwen werden ontslagen en kwamen overdag niet aan het werk. Een werkeloosheidsprobleem paste niet in het beeld van de Sovjetrepubliek. Voor iedereen moest er namelijk werk zijn. In 1925 werd nachtarbeid, op een enkele uitzondering na, daarom weer toegestaan (5).

Veel van de veranderingen voor vrouwen kennen een ontwikkeling van ver voor de revolutie van 1917. Maar de revolutie en het ontstaan van de Sovjet-Unie bracht de meeste verandering met zich mee. De revolutie riep onder andere uit op volledige vrijheid van vrouwen en gelijke politieke- en burgerlijke rechten. Werk voor vrouwen werd gezien als voorwaarde voor volledige gelijkheid, niet alleen in de maatschappij maar tot in het gezinsleven zelf (6). Wat zoveel inhield dat ook mannen huishoudelijke taken op zich moesten nemen, maar dit was een wens, geen wet.

Binnen een maand na de revolutie werd het burgerlijk huwelijk ingesteld en konden zowel mannen als vrouwen een scheiding aanvragen. In 1918 ging dat verder door de kerk bij huwelijken volledig buiten spel te zetten en vrouwen alle gelijke rechten te geven (7). Dat het huwelijk niet meer heilig was en er voortaan gescheiden kon worden, was een wettelijke verbetering, maar in de praktijk haalde het weinig uit. Voor vrouwen, en zeker die met kinderen, was het praktisch erg moeilijk om te scheiden aangezien het moeilijk was financieel onafhankelijk te zijn (8).
Het streven naar gelijkheid binnen het gezin verliep moeizaam. Veel mannen hielden de traditionele rolverdeling aan; de man werkt, de vrouw zorgt voor de kinderen en doet het huishouden (9). Maar de burgeroorlog die nog woedde zorgde ervoor dat vele vrouwen wel moesten werken, want de mannen waren aan het front.

In 1920 was er een nieuwe doorbraak, abortus werd bij wet toegestaan, de toenmalige republiek was daarmee het allereerste land ter wereld waar abortus legaal mogelijk was. Dat dit mogelijk werd had waarschijnlijk niet zozeer te maken met vrouwenrecht, maar werd als noodzakelijk gezien binnen de openbare gezondheidszorg (10). Mogelijk had dit te maken met te weinig goede voorzieningen om weeskinderen op te vangen.

In de jaren daarna zette het vrouwenactivisme voort en werd het gesteund door de regering. Onderwijs en werkmogelijkheden voor vrouwen nam toe. Maar na het einde van de burgeroorlog, NB. het begin van de Sovjet-Unie, namen mannen de banen van de vrouwen weer over. En daarmee werd de mogelijkheid tot financiële zelfstandigheid drastisch beperkt. Tegen 1923 was de werkloosheid onder vrouwen in de Sovjet-Unie al opgelopen tot 70% (11).

De partijleiders kozen ervoor om zich te richten op mannen, omdat ze dachten dat daar hun politieke steun lag. Wat verklaart waarom banen veelal weer naar mannen ging. Vrouwen konden deelnemen aan de samenleving en moesten meer kansen worden geboden, maar hun belangen stonden niet meer hoog op de politieke agenda (12). Het lijkt erop dat de eerste generatie partijleiders, zoals Lenin en Trotski meer begaan waren met vrouwenemancipatie dan jongere en lager in rang gestelde partijleden (13).


De eerste significante ontwikkeling van vrouwenrechten vond plaats in de laatste helft van de 19e eeuw. Maar de revolutie van 1917 en het uitroepen van de Sovjetrepubliek bracht de invoering van uitgebreide vrouwenrechten met zich mee. Hoewel het in de praktijk weerbarstig was, behoorden: scheiding, abortus, educatie en verschillende beroepsfuncties sindsdien tot de mogelijkheden en rechten van vrouwen. Maar na het uitroepen van de Sovjet-Unie en de einde van de burgeroorlog viel een belangrijke peiler van de vrouwenemancipatie stil, namelijk werk als voorwaarde voor volledige gelijkheid. Precies hetgeen waar in de revolutie van 1917 op werd gehamerd.

Rein Morsink
10806857


Bronvermelding:

1: Clements, B.E. (2012) A History of Women in Russia – From earliest times to the present. Bloomington: Indiana University Press

2: ibed 116

3: ibed 117-119

4: Ilic, M. (2001) Biding Their Time: Women Workers and the Regulation of Hours of Employment in the 1920s. In: Edmondson, L. (red.) Gender in Russian History and Culture. New York: Palgrave: 141

5: ibed 146-147

6: Hansson, C. & Liden, K. (1983) Moscow Women. New York: Phanteon Books

7: Rossi E. (8 maart 2004) The Emancipation of Women in Russia before and after the Russian Revolution. http://www.marxist.com/emancipation-women-russia.htm (geraadpleegd 16 oktober 2015)

8: Auteur onbekend. (2006) The Russian Revolution and the Emancipation of Women. http://www.icl-fi.org/english/esp/59/emancipation.html (geraadpleegd 15 oktober)

9: Wolanski, M. (z.j.) The Role of Women in Soviet Russia. http://blogs.bu.edu/guidedhistory/moderneurope/molly-wolanski/ (geraadpleegd op 16 oktober 2015)

10: Goldmann, W (1993) Women, the State and Revolution: Soviet Family Policy and Social Life, 1917-1936. Cambridge: Cambridge University Press

11: Clements, B.E. (2012) 195

12: ibed 195

13: ibed 196

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s