Anouk van Dijck

10650326

Veel is er geschreven en gezegd over het collectieve geheugen van Rusland: over of Stalin goed of slecht was, en in het laatste geval of hij dan slechter was dan Hitler of beter? Heeft Rusland dankzij hem WOII gewonnen, en was dit dan ‘goed’ of slechts een resultaat van decennia van onderdrukking, moord en terreur? Enzovoort, enzovoort. Minder is er geschreven over of ‘het Westen’ eigenlijk ook aan een bepaalde manier van collectief herinneren doet.

Een van de meest invloedrijke manieren om een collectief geheugen te creëren is om de ‘waarheid’ van hetgeen er gebeurd is op te schrijven, het tot lesstof te verwerken en op scholen als verplichte literatuur te stellen [1]. Dat dit grote effecten heeft, ondervind elke Nederlandse scholier die de middelbare school heeft doorlopen. De herinneringen uit WOII zijn vooral duidelijk door de bekende verhalen van onder andere Anne Frank, Auschwitz-overlevers, documentaires en boeken over Hitler en het nazisme. Natuurlijk is er ook geschreven over andere, minder belichtte onderwerpen, maar voor een gemiddeld geïnteresseerde scholier blijft het toch bij de meer bekende verhalen.

Tot ik begon met studeren was dit ook mijn portie aan kennis over WOII. Wel had ik meer interesse in de voormalige Sovjet-Unie, waardoor ik het boek ‘Bloedlanden’ van Timothy Snyder las. Snyder belicht een kant van de geschiedenis voor en tijdens WOII wat voor mij onbekend terrein was. Hij benadrukt het lijden van de Sovjet bevolking als gevolg van eerst Stalin’s beleid, en later Stalin- en Hitler’s beleid welke tegelijkertijd plaatsvond in deze ‘Bloedlanden’ [2]. Landen als Polen en Oekraïne hebben niet slechts een of twee oorlogen meegemaakt, maar zijn decennia doelwit van terreur geweest. Als gevolg van Stalin’s collectivisatie ontstond grote hongersnood, waarbij zeven miljoen Sovjet burgers omkwamen [3]. In zowel Snyder’s als Grossman’s boek worden verschrikkingen beschreven zoals kinderen die hun ouders op aten, als gevolg van de vreselijke hongersnood.

Deze terreur leidde in eerste instantie tot een verwelkoming van het Duitse leger tijdens WOII, toen zij Oekraïne binnenvielen. Waar mensen hadden gehoopt op een periode met meer voedsel, minder terreur en bevrijding van Stalin’s terreur, werden zij opnieuw onder druk gezet om voedsel te produceren voor het Duitse leger. Aan de andere kant werden zij onder druk gezet door de Sovjet-Unie: door voedsel te leveren aan Duitse soldaten, steunden zij de vijand. De bevolking was dus hoe dan ook opnieuw slachtoffer van terreur en zuiveringen [2].

Alhoewel Snyder kritiek levert op de manier waarop het Rode Leger het oostfront heeft bevrijd, blijken uit Vasili Grossman’s boek ‘Een schrijver in oorlog’ de verschrikkingen waarmee Sovjet-soldaten geconfronteerd werden toen zij Polen binnentrokken [3]. De meest verschrikkelijke kampen zoals Majdanek en Treblinka werden bevrijd door het Rode Leger: de Canadezen hebben in dat opzicht minder ellende gezien dan de Sovjet-soldaten.

(Oorlogs) leed, misdaden, doden en pijn zijn niet vergelijkbaar met elkaar: alhoewel er veel meer Sovjet burgers zijn omgekomen dan Joden voor en tijdens WOII, hebben alle oorlogsslachtoffers recht op erkenning van hun leed. Echter schrok ik wel van de selectiviteit van Nederlandse (school) boeken en andere bekende literatuur: ook Nederland geeft een eigen draai aan de geschiedenis, en laat daar een bepaald perspectief op de werkelijkheid buiten de boeken. Veel aandacht wordt gegeven aan Auschwitz en de Joodse slachtoffers, terwijl uit de bijzonder interessante maar ook verschrikkelijke boeken van Snyder en Grossman blijkt dat er ook een andere kant van het verhaal is. Enerzijds logisch: vanuit Nederland zijn veel Joden gedeporteerd, en daarbij zijn veel verhalen van Sovjet burgers jarenlang achter het IJzeren Gordijn bewaard en verstopt gebleven. Anderzijds wordt het nu toch eens tijd dat deze verhalen het grote publiek gaan bereiken, door bijvoorbeeld de ervaringen van Sovjet burgers en het Rode Leger meer te belichten in schoolboeken. Het creëren van een selectief, collectief geheugen is in ieder geval niet iets dat alleen in de voormalige Sovjet landen plaatsvindt: ook Nederland is zoekende naar een passende geschiedenis.

[1] Ash, T. (2002). ‘Trials, purges and history lessons’. Atlas of transformation, oktober 17 (2015), http://monumenttotransformation.org/atlas-of-transformation/html/h/history/trials-purges-and-history-lessons-timothy-garton-ash.html (website geraadpleegd op 17.10.2015).

[2] Snyder, T. (2011). ‘Bloedlanden. Europa tussen Hitler en Stalin’.

[3] Grossman, V. (2006). ‘Een schrijver in oorlog.’

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s