De economische hervormingen van Kosygin.

Na de val van Chroesjtsjov bleek dat de economie van de Sovjet-Unie in het slop zat. De planeconomie leidde tot stagnatie en de consumptiegoederen die geproduceerd werden voldeden niet aan de wensen van de consumenten. Premier Alexej Kosygin voerde daarom in 1965 economische hervormingen door om bedrijven en medewerkers te prikkelen om beter en efficiënter te produceren en vooral artikelen te maken die op warmere belangstelling konden rekenen van consumenten. Hebben deze hervormingen het beoogde effect gehad en waarom zijn de veranderingen al na vijf jaar stopgezet?

De planeconomie van de Sovjet-Unie kende een log en bureaucratisch systeem.[1] Alle activiteiten waren gericht op het kwantitatief vervullen van het plan. Efficiëntie, kwaliteit en bruikbaarheid van de producten speelden hoegenaamd geen rol.[2] Bekend is het voorbeeld waarbij het plan voor stalen spijkers voorgeschreven was in kilo’s, zodat er alleen zeer grote spijkers werden geproduceerd. Daarmee was het plan wel vervuld maar door de omvang waren de spijkers onbruikbaar.[3] Bij consumptiegoederen speelde hetzelfde probleem. Het land kende daardoor grote hoeveelheden onverkochte consumptiegoederen van slechte kwaliteit.[4]
Premier Alexej Kosygin die samen met Secretaris Generaal van de CPSU (Communistische Partij van de Sovjet-Unie) Leonid Brezjnev na de val van Chroetsjov was aangetreden, bekritiseerde de inefficiëntie en interne gerichtheid van het economisch systeem. Hij lanceerde samen met de econoom Evsei Liberman een hervormingsplan dat in september 1965 werd geaccordeerd door het Centraal Comité van de CPSU.[5] Kernpunt van het plan was de introductie van rentabiliteit als economische indicator. De bedrijfsleidingen kregen meer zeggenschap over de bedrijfsvoering. De vraag van consumenten werd van invloed op de keuze wat en in welke hoeveelheid er door bedrijven werd geproduceerd.[6] In 1964 werd er gestart met experimenten in de kledingindustrie bij twee bedrijven: Bolsjevitska in Moskou en Majak in Gorki.[7] De bedrijven maakten kleding die in de smaak bleek te vallen bij consumenten. De experimenten waren zo succesvol dat de hervormingen al spoedig uitgebreid werden naar meer dan 400 bedrijven.

IMG_1200Alexander Deineka, De Textielwerkers. (1927). Russisch Museum, Sint Petersburg.

Een belangrijke verandering voor de bedrijven was dat zij voortaan moesten betalen voor het gebruik van grond, rente betaalden voor het geïnvesteerde kapitaal en ook voor grondstoffen een rekening kregen.[8] Immers alleen met een juiste kostprijsberekening kon de rentabiliteit van de bedrijven worden bepaald.
De winst van de bedrijven werd gestort in fondsen van waaruit bonussen voor de arbeiders werden betaald en er werd geld gereserveerd voor huisvesting van de medewerkers. Een groot deel van de winst werd geherinvesteerd in het bedrijf zelf.
In 1968 vielen 18.000 van de 45.000 bedrijven onder het nieuwe economische systeem. De economische groei in de periode tussen 1961 en 1965 was groter dan in de vijf jaar daarvoor, maar met 0,5% per jaar kan niet van een doorslaand succes worden gesproken.[9] De salarissen van de arbeiders stegen, meer dan de toegenomen productiviteit rechtvaardigde. De bonussen kwamen vooral terecht bij de bedrijfsleiders van de fabrieken.
Het gevolg van het nieuwe economische systeem was dat de greep van de partij op de economie aanzienlijk ingeperkt werd. De commando-economie van voorheen ging over in een economie waarbij veel beslissingen bij de bedrijfsleidingen kwamen te liggen. Voor een deel was dat echter schijn. Immers de staat bleef de prijzen betalen en daardoor was de speelruimte grotendeels fictief.[10] Kosygin werd in zijn pogingen om de hervormingen verder door te voeren tegengewerkt door de andere ministers. Op het 24e partijcongres van de CPSU in april 1971 werd besloten terug te keren naar de door de staat centraal geleide planeconomie.[11] Daarmee werd de economische bureaucratie hersteld en functioneerde het Sovjet-plansysteem nauwelijks anders dan in de dagen van Stalin.

Literatuurverwijzingen:

[1] M. Ellman, Socialist Planning, Cambridge University Press (1989), p.26.
[2] Idem, p.27.
[3] E. van Ree, Wereldrevolutie, Mets&Schilts (2005), p.245.
[4] R.G. Suny, The Soviet Experiment, Oxford University Press (2011), p.452.
[5] M. Ellman, Seven thesis on Kosyginism. In: De Economist, 125, nr.1, (1977) p.22.
[6] Idem, p. 24.
[7] Idem, p. 28.
[8] Idem, p. 25.

[9] F. Spufford, De rode belofte, Nieuw Amsterdam (2011), p. 341.Vertaling van Red Plenty, Faber and Faber (2010).
[10] E. van Ree, Wereldrevolutie, Mets&Schilts (2005), p.245.
[11] R.G. Suny, The Soviet Experiment, Oxford University Press (2011), p.453.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s