Het Verschil in de Nalatenschap van Hannah Arendt en Nikolaj Berdjajev

De goelag en de concentratiekampen zijn fenomenen die vergelijkbaar zijn, maar hebben plaatsgevonden in verschillende werelden. Beiden zijn uitwassen van totalitaire regimes en in die zin vergelijkbaar. De één is echter een exces van het naziregime in Duitsland, terwijl de ander een exces is van de gevoerde politiek in de Sovjet-Unie. Nikolaj Berdjajev (1874-1948) en Hannah Arendt (1906-1975) zijn twee filosofen die over dit vergelijkbare fenomeen hebben geschreven, elk vanuit hun eigen wereld. Berdjajev en Arendt zijn twee filosofen die de zelfde opvattingen bezigden over totalitaire regimes. Des te opmerkelijker is het dat beide op heel verschillende wijze vandaag de dag worden geïnterpreteerd en gebruikt.

Zowel Arendt als Berdjajev kan worden omschreven als existentialistisch. De één Joods de ander Christelijk-Orthodox. Beide stellen het menselijk bestaan centraal in hun filosofie. Hierdoor zijn ze allebei fel gekant tegen totalitaire regimes. Deze totalitaire regimes gaan namelijk volledig voorbij aan medemenselijkheid. De goelag en de concentratiekampen zijn de meest extreme voorbeelden hiervan. Beide filosofen hebben de gevolgen aan den lijve ondervonden. Arendt heeft moeten vluchten naar Amerika, omdat ze vanwege het naziregime in Duitsland daar als Jood niet veilig was. Berdjajev is verbannen naar Siberië en later in zijn leven heeft hij moeten uitwijken naar Berlijn en Parijs om zijn werk voort te kunnen zetten dat in de Sovjet-Unie niet langer werd geaccepteerd.

Tot nu toe lijken de wegen van Berdjajev en Arendt zich op geen enkel punt van elkaar te scheiden. Wanneer we echter gaan kijken naar de hedendaagse interpretatie van beiden filosofen dan zien we een opmerkelijk verschil. Hannah Arendt heeft met haar boek ‘Eichmann in Jeruzalem’ (1963) een grote bekendheid verworven in de Westerse wereld. Haar beschrijving van Eichmann en met name haar idee van ‘de banaliteit van het kwaad’ zijn diep geworteld in het Westerse denken over de holocaust.[1] Bovendien herinnert Arendt ons er aan dat de holocaust geen afwijking was, maar wezenlijk onderdeel uitmaakt van de moderniteit.[2] Doordat de moraliteit tijdens de tweede wereldoorlog uit de mens was gehaald, kon men deze oorlog ook niet afschilderen als het pure of radicale kwaad volgens Arendt.[3] Mede daarom moeten we onze vrijheid beschermen en mogen we de gruwelijkheden die hebben plaatsgevonden tijdens de tweede wereldoorlog nooit vergeten.

De erfenis die Berdjajev achterlaat in Rusland is echter van een heel andere orde. Berdjajev was in zijn werk even kritisch op de westerse democratieën als op het communistische regime in de Sovjet-Unie.[4] Zijn werk zou zeer goed kunnen dienen voor de Russen als een waarschuwing voor totalitaire regimes en de mogelijke gevolgen daarvan. De huidige Russische president Poetin gebruikt Berdjajev echter liever ergens anders voor.[5] Hij focust zich volledig op de kritiek die Berdjajev uitte op de Westerse moraal. Poetin probeert deze kritiek nu in zijn eigen voordeel te laten werken.

Een goed voorbeeld hiervan is de kritiek van Poetin op de rechten van homoseksuelen en vrouwen[6]. Hij ziet hierin de teloorgang van de westerse moraal en spant Berdjajev voor zijn karretje om dit te verduidelijken. Door Arendt en Berdjajev met elkaar te vergelijken wordt er een duidelijk verschil zichtbaar tussen de manier waarop Rusland met haar verleden omgaat en dan manier waarop de Westerse wereld met haar verleden omgaat. De tegenstelling tussen het Westen en Rusland zoals ik die hier schets is in werkelijkheid nooit zo zwart-wit. Maar het is veelzeggend dat de houding ten aanzien van het verleden toch op zijn minst verschillend is. Ook al lijken het existentialisme van Berdjajev en Arendt zeer veel op elkaar, hun nalatenschap verschilt in grote mate.

[1] Benedictus, R.J. (2013). Bron:  http://www.isgeschiedenis.nl/citaat-uit-het-nieuws/hannah-arendt-eichmann-en-de-banaliteit-van-het-kwaad/ (geraadpleegd op 18 oktober, 2015)

[2] Naast Arendt heeft ook Zygmunt Baumann zich hier over uitgesproken in zijn boek ‘Modernity and the Holocaust’ (1989).

[3] Benedictus, R.J. (2013) Hannah Arendt: Eichmann en de Banaliteit van het Kwaad. “Met haar zowel geroemde als hevig bekritiseerde ideeën over de ‘banaliteit van het kwaad’ wilde Arendt duidelijk maken op wat voor wijze goed georganiseerde (totalitaire) politieke systemen hun ‘onderdanen’ kunnen beroven van hun moraliteit – waardoor zelfs de meest nietszeggende figuren in staat zijn tot daden die indruisen tegen alle wetten van de ethiek. Bron: http://www.isgeschiedenis.nl/citaat-uit-het-nieuws/hannah-arendt-eichmann-en-de-banaliteit-van-het-kwaad/ (geraadpleegd op 18 oktober, 2015).

[4] Spinka, M. (1948). Berdyaev’s Critique on Communism. Op p. 271 schrijft Spinka: “Berdyaev’s strictures on political systems are severe: he condemns western democracies for placing the interests of private property above human rights. But communist regimes fare no better: he charges that they, too, have failed to realize the social justice of which they have been waging a world-wide revolutionary struggle”  Bron: http://onlinelibrary.wiley.com.ru.idm.oclc.org/doi/10.1111/j.1758-6631.1948.tb03631.x/abstract (geraadpleegd op 18 oktober, 2015).

[5] Brooks, D. (2014) Putin can’t stop. Bron: http://www.nytimes.com/2014/03/04/opinion/brooks-putin-cant-stop.html?_r=0  (geraadpleegd op 18 oktober, 2015).

[6] Idem. “You can hear echoes of this moralistic strain in Putin’s own speeches, especially when he defends his regime’s attitude towards gays and the role of women. Citing Berdyaev he talks about defending traditional values to ward off moral chaos. He says he is defending the distinction between good and evil, which has been lost in the outside world.”

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s