Het wrak van de MH17

Op 17 juli 2014 crashte vlucht MH17 boven het oostelijk deel van Oekraïne. Alle 298 inzittenden, waarvan twee derde Nederlands, kwamen om in de dodelijkste vliegtuigramp sinds 9/11. De tragedie heeft geleid tot grote internationale aandacht voor de gespannen situatie en het gewapend conflict in het rebellengebied in Oekraïne. Deze week publiceerde de Onderzoeksraad voor Veiligheid het eindrapport waarin de toedracht van de crash beschreven werd. Waar de conclusies voor Nederlanders slechts sterke vermoedens bevestigden, is er in Rusland een andere respons te bespeuren. Waarom is er zoveel onenigheid over de situatie rondom de ramp met MH17?

In het eindrapport verklaart de Onderzoeksraad voor Veiligheid dat de crash van vlucht MH17 te wijten is aan de ontploffing van een raketkop afgevuurd vanaf een BUK-raketsysteem in oost-Oekraïne. Er wordt op basis van het onafhankelijke onderzoek gesteld dat andere mogelijke oorzaken uitgesloten zijn (website Onderzoeksraad voor Veiligheid). Een meer eenduidige conclusie is nauwelijks voor te stellen. Maar enkele uren voordat deze bevindingen gepresenteerd werden, werd er in Rusland een persconferentie gehouden door Almaz-Antey, de organisatie die BUK-raketten maakt. Deskundigen van dit bedrijf claimden dat de vlucht niet vanuit het rebellengebied kon zijn neergeschoten en dat Rusland niet meer beschikt over het soort raket waar het om ging (Lanting, 2015). De directeur van Almaz-Antey gaf aan dat hij de reputatie van zijn bedrijf wilde beschermen en dat ‘niemand schuldig is voordat het bewezen wordt’. De timing van deze persconferentie duidt op een strategische zet. De conclusies van Almaz-Antey werden expres een paar uur gepresenteerd voordat de “westerse” conclusies de ether in gingen (ibid). Is dit een voorbeeld binnen een groter “tegenoffensief”?

Egbert Fortuin, universitair hoofddocent Russische taalkunde aan de Universiteit Leiden, stelt van wel. Hij heeft het over een “felle antiwesterse propagandaoorlog, waarbij de Russische staat via massamedia eenzijdige, misleidende en foutieve informatie verstrekt, die alleen het eigen politiek doel dient” (Fortuin, 2015). Dat doel is de rechtvaardiging van Russisch beleid en het creëren en behouden van een stabiele Russischtalige achterban. Russische propaganda, stelt Fortuin, speelt in op het idee van een anti-Russische informatieoorlog vanuit het Westen om dit te bereiken. En het is juist zo effectief omdat men het Westen kan verwijten met twee maten te meten (ibid).

Doen de feiten er dan helemaal niet aan toe? Pro-Russische separatisten in Oekraïne hadden al meerdere vliegtuigen uit de lucht geschoten in de maanden die aan de ramp vooraf gingen. Alleen vanuit Moskou hadden de separatisten de hiervoor benodigde technologie kunnen bemachtigen (Patrikarakos, 2014). Maar zelfs al zou er uit onderzoek blijken dat de separatisten direct verantwoordelijk zijn voor de tragedie, dan zou Rusland dat nog niet erkennen, stelt Russische politicoloog Andrej Kolesnikov (Kolesnikov, 2015). Hij stelt dat er geen plaats is in de politieke cultuur van Rusland voor nationaal berouw, ookal is de kwestie schadelijk voor de Russische reputatie in het buitenland.

Een perspectief dat misschien het beste helpt begrijpen waarom de MH17-kwestie op zoveel tegenstand stuit is dat van Nanci Adler, hoogleraar Herinnering, geschiedenis en recht in relatie tot regimewisselingen. Zij beschrijft hoe er in Rusland omgegaan werd met tragische hoofdstukken uit hun geschiedenis. Pas in de jaren negentig, vertelde zij in haar gastcollege aan de Universiteit van Amsterdam, kwam er een monument voor slachtoffers van Stalin’s Grote Zuivering. Daarmee was een belangrijke stap gezet: het was de eerste openbare erkenning van staatsterreur sinds de tijd van Chroesjtsjov. Slachtoffers werden geïdentificeerd en herdacht. Een aspect ontbrak echter structureel aan deze herinneringspolitiek: het adresseren van de dader. Met veiligheid als zijn hoogste prioriteit en nationale trots zijn doel vond Poetin het niet in het algemene belang om Stalin’s misdaden te benadrukken (Adler, 2005: 1094). Liever liet hij dit aan anderen over: Westerse kritiek en economische sancties hebben op het Russische publiek een averechts effect, die het gevoel versterken dat ze in een “belegerde vesting” zitten (Kolesnikov, 2015). Sinds zijn aantrede lijkt er dus weinig veranderd te zijn in de politieke strategie van Poetin. Zij het nou Stalin, het Russische verleden als bezetter of de MH17-kwestie; Kolesnikov formuleert het mooi: ‘vergeten en zwijgen: dat is de garantie voor de stabiliteit van zijn bewind’ (ibid).

Literatuurlijst:

  • Adler, N. (2005) “The future of the soviet past remains unpredictable: The resurrection of Stalinist symbols amidst the exhumation of mass graves.” Europe-Asia Studies (57):8.
  • Fortuin, E. (2015) “Russische propaganda speelt in op gevoel van miskenning” Volkskrant, 8 april.
  • Kolesnikov, A. (2015) “Russen gaan nooit, nooit, nooit schuld bekennen” Volkskrant, 15 oktober.
  • Lanting, B. (2015) “Tegenoffensief van Russen met persconferentie over MH17” Volkskrant, 13 oktober.
  • Patrikarakos, D. (2014) “How the MH17 disaster turned a conflict global” New Statesman, 25 juli.
  • Website Onderzoeksraad voor Veiligheid: http://cdn.onderzoeksraad.nl/documents/rapport-mh17-crash-nl.pdf Laatst bezocht op: 18 oktober 2015.
Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s