IN IEDER MENS SCHUILT GOED EN KWAAD

Tijdens de collegecyclus ‘Rusland 2015’ werd ik gegrepen door het betoog van Nanci Adler over de Goelag. In mijn blogpost wil ik ingaan op de belangrijkste verschillen tussen de Goelag en de Holocaust. Een vraag die ook centraal stond in de ‘Historikerstreit’, een debat dat werd gevoerd door Duitse intellectuelen over de vraag die ik eenvoudigweg samenvat met ‘Was Stalin erger dan Hitler?’.

De Goelag, context

Goelag is afgeleid van het Russische woord Glavnoe upravlenie lagerei. Het was de benaming voor het kampsysteem zoals dat vanaf 1930 in de Sovjet-Unie bestond. Het systeem was er eigenlijk al veel langer. De eerste kampen dateren al van de 16e eeuw1. Ze functioneerden als strafkampen voor de politieke tegenstanders van de Tsaar. Tijdens de Stalin-periode nam het aantal gevangenen een hoge vlucht. Applebaum schat het totale aantal gevangenen in de Sovjetperiode op 18 miljoen2, waarvan er bijna 3 miljoen2 stierven.

De locaties van de Goelagkampen

De locaties van de Goelagkampen3

Het boek ‘De Goelag Archipel’ van Solzjenitsyn heeft geleid tot een wereldwijde aandacht voor het bestaan van de Russische kampen. Tot ongeveer 19701 gingen veel historische debatten over de vraag van het hoe en waarom van het nationaal-socialisme, in het bijzonder de Holocaust. Na de publicatie van het werk van Solzjenitsyn kwam er ook aandacht voor wat er in de Sovjet-Unie gebeurde. Solzjenitsyn laat met zijn beroemde werk niet alleen zien dat er grote mistanden waren in de Sovjet-Unie. Hij gaat ook in op de context en op de menselijke kant van de tragedie. Een belangrijk aspect daarvan is dat mensen niet te onderscheiden zijn in ‘goede’ en ‘kwade’, maar dat in ieder mens kwaad schuilt. “De lijn die goed en kwaad scheidt loopt door het hart van ieder mens. En wie wil er een stukje van zijn eigen hart vernietigen?”4

Verschillen Goelag en Holocaust

Applebaum stelt in haar boek dat de Sovjetkampen niet officieel bedoeld waren als vernietigingskampen. Ze waren volgens geheime documenten vooral ontworpen om de industrialisatie van de Sovjet-Unie te versnellen. Ze dienden daarmee dus een economisch doel. Dit betekent niet dat het er menselijk aan toe ging in de kampen. Integendeel. Veel mensen stierven er. Gruwelijkheden vonden plaats die je bevattingsvermogen te buiten gaan. Applebaum doet daar uitgebreid verslag van, zoals in het fragment van Janusz Bardach: “Mijn ondergoed en overhemd waren al vochtig, en ik zat te rillen. Mijn nek en schouders werden stijf en verkrampt. Het doorweekte ruwe hout was aan het schimmelen, vooral op de randen van de bank […] de bank was zo smal dat ik niet op mijn rug kon liggen, en als ik op mijn zij lag, hingen mijn benen over de rand; ik moest ze voortdurend opgetrokken houden. De beslissing op welke zij ik zou liggen, was moeilijk – als ik op mijn ene zij lag, drukte mijn gezicht tegen de slijmerige muur; als ik op de andere lag, werd mijn rug klam”.2

Gevangenen werden gezien als ‘vijanden van het volk’. Ze werden behandeld als vee en uitgebuit. Toch ziet Applebaum ook verschillen met de Nazi-kampen. Het kampsysteem van de Sovjets richtte zich niet op massale vernietiging. Het verrichten van arbeid stond centraal. De Goelag-gevangenen stierven eerder door verwaarlozing dan door doelbewuste vernietiging van levens.

Een ander belangrijk verschil is dat de omschrijving ‘vijand van het volk’ in de Sovjet-Unie veel algemener en daarmee onduidelijker was dan de omschrijving ‘jood’ in nazi-Duitsland. Sovjetgevangenen leefden niet met een constante doodsverwachting omdat zij tot een bepaalde categorie behoorden. In feite kon het lot iedereen treffen. Hoewel miljoenen vreesden voor hun leven en velen stierven, was geen enkele gevangene er op voorhand zeker van gedood te worden. Dit was voor de joden in nazi-Duitsland duidelijk anders.

Conclusie

De conclusie van bovenstaande moet zijn dat de Goelag en de Holocaust niet echt vergelijkbaar zijn. Dat betekent ook dat de vraag niet beantwoord kan worden wie erger was, Stalin of Hitler. Toch zijn er ook overeenkomsten. Wellicht nog het kernachtigst weergegeven door het citaat van Solzjenitsyn, ‘In ieder mens schuilt goed en kwaad’. Dit betekent dat de omstandigheden bepalen wanneer gruwelijkheden gebeuren. Laat dat een les zijn voor de toekomst.

Bronnen

1: Antoine Verbij / Berlijn, ‘Twintig jaar Historikerstreit’, Historisch Nieuwsblad, 2006, http://www.historischnieuwsblad.nl/nl/artikel/25755/twintig-jaar-historikerstreit.html

2: Anne Applebaum, ‘Goelag, een geschiedenis’, Ambo, Amsterdam, 2014

3: Foto van Goelag in beeld, http://www.goelaginbeeld.nl/achtergrondinfo.php

4: Aleksandr Solzjenitsyn, ‘De Goelag Archipel’, De Boekerij, Baarn, 1974

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s