Economische of politieke motieven bij de ontwikkeling van de Goelag?

Het begrip Goelag (acroniem van in het Russisch; hoofdadministratie kampen) heeft betrekking op een netwerk van kolonies, psychiatrische instellingen, arbeidskampen, research faciliteiten en extra bewaakte gevangenissen die verspreid waren over de Sovjet-Unie. De nadruk ligt veelal bij de vervolging en vernietiging van de tegenstanders van het regime, met andere woorden, het straf element van genoemde inrichtingen. Toch is er ook nog een andere, economische, kant aan deze duistere “Archipel”.


Op 27 juni 1929 werd door het Politbureau een resolutie aangenomen over het gebruik van de arbeid van veroordeelde criminelen (1). Deze resolutie behelsde de oprichting van een netwerk van kampen in onherbergzame gebieden teneinde ze te koloniseren en te ontwikkelen. De eerste golf “bewoners” kwam uit de collectivisering van de landbouw door Stalin. In de historie van haar bestaan zou zij verder gevoed worden door de grote terreur, de arbeidswetgeving en de terugkeer van gevangenen na de tweede wereldoorlog. Het enorme arbeidsreservoir in de kampen, 1,3 mln. mensen rond 1936 en 2,5 mln. in 1953 (2), en de aangenomen resolutie met betrekking tot het gebruik van arbeid van gevangenen, gaf de leiders de mogelijkheid een aantal prestige projecten binnen korte tijd te realiseren. De aanleg van spoorlijnen en kanalen, de ontwikkeling van mijnen konden in de optiek van het Politbureau, middels dit reservoir op een kosten efficiënte wijze gerealiseerd worden.

De grenzen tussen vrije en niet vrije arbeid vervaagden overigens snel in de Sovjet-Unie. In 1938 werden zogenaamde “werkboeken” bijgehouden op bedrijven waarin alle overtredingen en verzuimen werden genoteerd. In het jaar daarop kwam een wet waarin het twintig minuten te laat komen op het werk onder het strafrecht viel. In 1940 werd de wet nog eens aangevuld met een beperking op vrijwillig vertrek. Ook afgestudeerden werden geacht zich na beëindiging voor een periode van vijf jaar aan het bedrijf te binden (3). Alles in het systeem was gericht op het immobiliseren van arbeid en het inpassen van de arbeiders in het vanaf boven gedicteerde economische plan.

De Goelag functioneerde soms ook als “uitzendbureau” aan de private sector door gevangenen te verhuren, om de tekorten in bepaalde sectoren van de arbeidsmarkt aan te vullen. Alhoewel de overheid het bestaan van deze kampen trachtte te verhullen, kwamen er toch verhalen in de openbaarheid. Het afschrikkende effect van deze verhalen had een positief effect op de arbeidsproductiviteit van de zogenaamd vrije arbeid. Althans dit was de gedachte.

Of de kampen in economische zin productief waren, valt te betwijfelen. Het voeden van gevangenen was sinds het door Frenkel (4) uitgevonden principe van evenredigheid van voedsel en werk, geen factor van belang, behoudens de daardoor gecreëerde arbeidsuitval. De kosten van bewaking waren veelal laag vanwege de onherbergzame omstandigheden en het aanstellen van gevangenen als bewakers. Het aanvoeren van materialen naar die streken bracht echter juist vanwege de onherbergzaamheid grote kosten met zich mee. De lage productiviteit van de kampen werd mede veroorzaakt door het ontbreken van de nodige productie middelen, arbeidsuitval door ziekte, slecht management. Er werd wel geëxperimenteerd met prikkels in de beloning ten einde de productiviteit te verhogen. Bijvoorbeeld het belonen van gedetineerden middels strafvermindering. Dit was echter in de ogen van partijleiders contraproductief. Op deze manier zouden, aldus Stalin, de beste arbeiders verloren gaan.

Ondanks het ogenschijnlijk lage rendement van de Goelag zijn een aantal projecten, met name in de mijnbouw (Dalstroi) ontegenzeggelijk rendabel geweest en hebben de economische ontwikkeling in de Sovjet-Unie zeker versneld. De door de staat benodigde deviezen om de import van kapitaalgoederen te betalen, was zonder de gedwongen arbeid, niet op die schaal en binnen dat tijdsbestek gelukt. De bij tijd en wijle enorme instroom van gevangenen vanuit politieke overwegingen (onder de Grote Terreur) maakte het moeilijker de kampen efficiënt te exploiteren. Ondanks de verstoringen vanuit de politieke gemotiveerde aanvoer van “kolonisten” in de efficiency van de kampen, speelden economische motieven zeker een grote rol bij het ontwikkelen van de Goelag. Bij de oorspronkelijke voorstellen over een systeem van kampen van Jagoda (toenmalige hoofd geheime dienst) aan Stalin, speelde de economische ontwikkeling van Siberië middels het gebruik van “kolonisten” een voorname rol(5). Er was zelfs sprake van economische gemotiveerde arrestaties zoals bijvoorbeeld de arrestatie van geologen voor de ontwikkeling van mijnen.

De fenomenale economische ontwikkeling van de Sovjet-Unie in de Stalin tijd, was zonder het gebruik van gedwongen arbeid waarschijnlijk niet tot stand gekomen. De Goelag speelde daarbij in de zin van arbeidskampen zeker een grotere rol dan haar veelal wordt toegedicht.

Noten

1 Edwin Bacon, The Gulag at war, Stalin’s forced labour system in the light of the archives,New York universty press, New York, 1994, blz 45

2 Anne Applebaum, Goelag – een geschiedenis, Ambo Amsterdam, vijfde druk 2013, blz 492

3 Edwin Bacon, blz 25

4 Anne Applebaum, blz 57

5 Anne Applebaum, blz69

Geraadpleegde literatuur

Anne Applebaum, Goelag – een geschiedenis, Ambo Amsterdam, vijfde druk 2013

Edwin Bacon, The Gulag at war, Stalin’s forced labour system in the light of the archives,New York universty press, New York, 1994

Over deze advertenties
Je bezoekers kunnen hier soms een advertentie zien.

Vertel me meer | Dismiss this message

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s