Een mogelijke herleving van het panslavisme?

Er wordt regelmatig gediscussieerd over de beweegredenen van Russische steun aan de rebellen; machtspolitiek, voorkomen dat Oekraïne aansluit bij de Europese Unie, neo-imperialisme, het uitbreiden van de invloedssfeer of het verenigen van het Slavische volk in de hoop een nieuwe pan-Slavistische unie te creëren? De Russische steun van de rebellen in Oekraïne kan worden gezien als weer een geval van Russische bemoeienis in de regio. Maar aangezien veel Russen, waaronder Poetin zelf, van mening zijn dat de Oekraïners en Russen één volk zijn [1], kan het ook worden gezien als het steunen van eigen volk. Is Russisch invloed in Oekraïne te wijden aan een nieuwe soort pan-slavisme? Toont Rusland nog andere pans-slavistische trekjes? Kan er worden gesproken van een voorzichtige wedergeboorte van het pan-slavisme?

Panslavisme heeft zijn oorsprong in de 19e eeuw en betreft het samenwerken van Slavische volkeren tot verschillende gradaties in politieke verbanden. Slavische volken voelden zich verbonden in hun onderworpenheid aan andere naties en het feit dat ze als een inferieur ras werden beschouwd. Als reactie werden de ‘gemeenschappelijke oorsprong en hun banden van verwantschap benadrukt in een semi-poëtisch en semi-filosofisch denkbeeld van een groot Slavisch ras met een gedeeld verleden en een gezamenlijke toekomst’.[2] Binnen Rusland zelf groeide nationalistische gevoelens sterk na het verslaan van Napoleon in 1812. ‘Door sommige werd dit nationalistische idee zelfs uitgebreid zodat dit alle Slaven zou omvatten’.[3] In de 20e eeuw werden er zelfs Slavistische staten zoals Tsjecho-Slowakije en Joegoslavië opgericht. Ook de Sovjet-Unie kan ook worden gezien als een politiek verband tussen Slavische volken.

Rusland heeft zich sinds de val van de Sovjet-Unie niet ongemoeid gelaten in de Oost-Europese regio. Het heeft onder andere geïntervenieerd in Transnistrië, Georgïe, Abchazië, Zuid-Ossetië en de Krim. Beweegredenen hierachter komen vaak neer op het beschermen van Russische minderheden in andere staten. Toch kunnen deze interventies ook als expansionistisch worden opgevat, iets wat niet ongekend is in Rusland. ‘Altijd is uit naam van een ideaal geëxpandeerd; het pan-slavisme, het pan-orthodoxisme, het communisme (Tempelman, 2001). Rusland heeft baat bij onrust stoken in Oekraïne en het kan worden gezien als een ‘reuzenversie van Transdnjestië, Zuid-Ossetië of Abchazië; allemaal Russische spaken in het wiel en dus vingers in de pap van ex-Sovjetrepublieken’.[4] Dit suggereert dus dat het gaat om het uitbreiden van de Russische invloedssfeer.

Echter heeft Poetin ook een visie van Slavische civilisatie uitgesproken in een toespraak waarbij Rusland en Oekraïne verbonden zouden zijn in een Euraziatische Economische Unie.[5] Echter koos Oekraïne destijds voor meer Europese toenadering waardoor het verbond nu alleen tussen Rusland, Kazakstan, Wit-Rusland, Armenië en Kirgizië is. Met de oprichting van deze Unie is het Poetin ‘verweten de aloude Sovjet-Unie wil laten herleven’.[6] Een ander voorbeeld van een indicatie van panslavisme is de discussies in het Russische parlement over de afschaffing van de Onafhankelijkheidsdag. Sommige opperden dat deze dag kon worden verplaatst naar de Nationale Dag van de tiende eeuw; ‘toen de Rus werd gevormd in Kiev. Dit zou duiden dat Rusland ooit een groot Slavische Rijk is geweest en dat het dat weer kan worden’.[7]

Het oprichten van een Euraziatische Economische Unie – en de Euraziatische Unie overigens – kan worden gezien als een politiek verbond tussen Slavische volken, maar het kan ook simpelweg een verbond zijn om tegenstand te bieden aan de Europese Unie. Hoogstwaarschijnlijk wil Rusland invloed uitoefenen op zijn buurlanden om tegenstand tegen West-Europa te bieden. ‘Tot echte annexatie van Oekraïne zal het wel niet komen, hoewel nog steeds sommigen, zoals Aleksandr Borondaj, blijven dromen van een groot Rusland’.[8] ‘Zowel de bevolking als de politieke klasse heeft grote moeite gehad afstand te doen van de maximale omvang van het oude Sovjet-rijk’.[9]

Er zijn een paar voorbeelden van panslavistische trekjes  in Rusland zoals het oprichten van een Euraziatische (Economische) Unie met voormalige Sovjet landen, het steunen van afgescheiden provincies en toenemende referenties naar het Slavische Rijk. Desondanks blijft het moeilijk om te zeggen of de steun aan rebellen in Oekraïne gebaseerd is op panslavistische idealen. Dit maakt het ook moeilijk om te constateren of er een herleving van panslavisme is. Zeer waarschijnlijk wil Rusland gewoon zijn invloedssfeer uitbreiden en weer een grotere unie vormen, zolang het maar wel zelf de dominante speler is.

  • Door M. van Popta

[1] Jansen, M. (2015). ‘Portret: Mychajlo Hroesjevsky, de historicus die de Oekraïners een eigen geschiedverhaal gaf’

[2] Levine, L. (1914). Pan-slavism and European Politics. Political Science Quaterly. 29(4): blz. 668

[3] Levine, L. (1914). Pan-slavism and European Politics. Political Science Quaterly. 29(4): blz. 669

[4] Groot Koerkamp, G. (2014). Onrust stoken voor een ‘groot Rusland’. Trouw. http://www.trouw.nl/tr/nl/4496/Buitenland/article/detail/3692806/2014/07/21/Onrust-stoken-voor-een-groot-Rusland.dhtml Geopend 15-11-2015

[5] Lloyd, J. (2014). Ukraine’s important next move. Reuters http://blogs.reuters.com/john-lloyd/2014/02/21/ukraines-important-next-move/ Geopend 14-11-2015

[6] Volkrant (2014). Oud-Sovjetstaten richting Euraziatische-Unie op. De Volkskrant. http://www.volkskrant.nl/buitenland/oud-sovjetstaten-richten-euraziatische-unie-op~a3663497/ Geopend 15-11-2015

[7] Lloyd, J. (2013). Where is Russia headed? Reuters http://www.reuters.com/article/2013/07/24/us-lloyd-russia-column-idUSBRE96N0Y420130724#ZHvSdjTVMGPR3Epq.97 Geopend 14-11-2015

[8] Groot Koerkamp (2014)

[9] Tempelman, O. (2001). Als je Rusland voor je wint, snij je de Islam de pas af. De Volkskrant. http://www.volkskrant.nl/archief/-als-je-rusland-voor-je-wint-snij-je-de-islam-de-pas-af~a594570/ Geopend op 13-11-2015

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s