Schrijven voor de ziel

Tijdens de colleges hebben we gesproken over de invloed van de staat op de media. Dit deed me denken aan het boek dat ik heb gelezen en veel indruk heeft gemaakt Ingenieurs van de ziel van Frank Westerman dat vooral gaat over de invloed van de staat op de literatuur in de Sovjet-Unie. Daar wil ik het in mijn Blogpost over hebben. In zijn boek beschrijft Westerman de tragiek van schrijvers in het Stalin-tijdperk. Wat was precies de rol van literatuur in de Sovjet-Unie? Hoe gingen schrijvers hiermee om? Wat voor soort literatuur leverde dit op?

Maakbare zielen

Volgens Stalin waren schrijvers de Ingenieurs van de ziel: ‘Onze tanks zijn waardeloos wanneer de zielen die ze moeten besturen van klei zijn. Daarom zeg ik: de productie van zielen is belangrijker dan die van tanks… En daarom hef ik mijn glas op jullie, schrijvers, op de ingenieurs van de ziel’1, aldus Stalin op een schrijversbijeenkomst bij Maxim Gorki in 1932 in Moskou1.

Schrijvers hadden als taak om de werkelijkheid `in haar revolutionaire ontwikkeling’ weer te geven. Sovjetschrijvers dienden in eenvoudige taal en met positieve toon de mensen te informeren over de grote sprong voorwaarts die Rusland onderging. Deze kunststijl die vrijwel de gehele regeerperiode van Stalin domineerde, wordt het socialistisch realisme2 genoemd. Sinds de jaren dertig was het feitelijk de enige kunstvorm die werd toegestaan. De term werd in 1932 voor het eerst gebruikt in het literaire tijdschrift Literaturnaya Gazeta.3 Hierin wordt uitgelegd wat van een Sovjet-kunstenaar werd verwacht: `Het volk vraagt van een kunstenaar eerlijkheid, waarheid en een revolutionair socialistisch realisme in de representatie van de proletarische revolutie’3. De roman Mat van de schrijver Gorki wordt beschouwd als de eerste socialistisch-realistische roman.

Socialistisch realisme5

Socialistisch realisme5

Het strakke keurslijf

Frank Westerman beschrijft in zijn boek de worsteling van schrijvers in het Sovjetregime die in opdracht van de partij de megalomane waterwerken bejubelen die Stalin in de Sovjet Unie liet bouwen. Paustovski verwoordt zijn worsteling als volgt: ‘Een schrijver moet schrijven om te kunnen leven, zoals een gewoon mens moet eten. Maar wij worden voor de verraderlijke keuze gesteld: of je schrijft wat er van je verwacht wordt, of je schrijft voor de bureaulade’4.

En in die worsteling was het individu vaak ondergeschikt aan het collectief. Zo wordt in 1933 door Stalin een groep van 120 schrijvers uitgenodigd voor een Goelag-excursie1. De excursie zal uiteindelijk leiden tot de roman Belomor uit 19354. Dit werk dat onder hoofdredactie van Gorki verscheen en door een collectief van 36 schrijvers was geschreven, is een volstrekt geïdealiseerde weergave van de Goelag-werkelijkheid. Gorki was een groot voorstander van dergelijke `groepsliteratuur’.

De `Bond van de Sovjetschrijvers’ zag toe op de naleving van de socialistisch-realistische principes. Gorki was voorzitter van deze bond en daarmee een belangrijke protegé van Stalin. Wie zich niet hield aan de regels betaalde een hoge prijs. Zo werd de schrijver Pilnjak vermoord toen hij een bekentenis deed over zijn nalatigheid tegenover het socialisme4. De literaire carrière van Platonov, ook een hoofdpersoon van Westerman, kwam door zijn kritische toon ernstig in het slop. Toch wist Platonov de zuiveringen te overleven als één van de weinige Sovjetschrijvers die tot het bittere einde weigerde zijn ziel te verkopen. Ook Paustovski overleeft. Zijn talrijke loftuitingen op Stalin zullen hier een verklaring voor zijn. Zo schrijft hij in zijn roman De geboorte van de zee: `Dat zijn de visie, wil, toewijding en moed van Stalin, vriend van de gehele arbeidende mensheid. En deze grootse stad aan de Wolga, onverbrekelijk verbonden met de werken van Stalin, draagt zijn naam met trots’1.

Literaire vruchten

Literaire hoogstandjes heeft het socialistisch realisme over het algemeen niet opgeleverd. In feite waren er drie soorten auteurs: schrijvers die het optimisme van de Sovjet-Unie en de verheerlijking van de vooruitgang beschreven, schrijvers die in het geheim verboden literatuur schreven en schrijvers die naar het buitenland vertrokken. De goedgekeurde `officiële literatuur’ wordt vooral als propaganda gezien en is in het westen van geringe literaire betekenis. Eigenlijk geldt de in beslag genomen of in het buitenland uitgegeven literatuur internationaal gezien als enige belangrijke Sovjetliteratuur. Een voorbeeld hiervan is de klassieker De Goelag Archipel van Solzjenitsyn.

Conclusie

Literatuur speelde een belangrijke rol in de Sovjet-Unie maar stond in dienst van `het systeem’. Stalin zag toe op naleving van de geldende socialistisch-realistische principes. Dit leverde propagandaliteratuur op die vrijwel niet meer wordt gelezen. Interessanter is de literatuur die illegaal werd geschreven of in het buitenland werd uitgegeven. Dit toont aan dat voor het schrijven van ware literatuur, een vrije geest onontbeerlijk is.

Bronnen:

1Johan Snel, ‘Maakbare zielen’, Wapenveld, December 2002, http://wapenveldonline.nl/artikel/103/maakbare-zielen/ (site geraadpleegd op 17 oktober 2015)

2Sjeng Scheijen, ‘Het linkse ideaal in de kunst. Avant-garde en Socialistisch Realisme.’, De Sovjet Mythe, Harry Tupan (red.), W Books ism Drents Museum Assen, Zwolle (2012) http://sjengscheijen.com/wp-content/uploads/2012/12/De-Sovjet-Mythe-BINNENW.pdf

3 Karlien Metz, ‘Socialistisch realisme’, Historiek, Januari 26 (2012), http://historiek.net/socialistisch-realisme/14496/ (site geraadpleegd op 15 november 2015)

4Frank Westerman, ‘Ingenieurs van de ziel’, De bezige bij, Amsterdam, November 2014

5 Foto van Sportnext | Sport, kunst en politiek, http://www.sportnext.nl/berichten/20130225_sport_en_socialistisch_realisme (site geraadpleegd op 15 november 2015)

Verdere bronnen:

Michaël Zeeman, ‘Westerman: Waterwerken in de Sovjet-literatuur’, de Volkskrant, Oktober 22 (2002), http://www.volkskrant.nl/recensies/westerman-waterwerken-in-de-sovjet-literatuur~a612424/ (site geraadpleegd op 15 november 2015)

Antoine Verbij, ‘Ode aan de Zwarte Zee’, Trouw, July 2004, http://www.trouw.nl/tr/nl/4512/Cultuur/article/detail/1724931/2004/07/31/Ode-aan-de-Zwarte-Zee.dhtml (site geraadpleegd op 15 november 2015)

Jan Vanhellemont, ‘De tijdgenoten van Boelgakov’, Master & Margarita, 2007, http://www.masterandmargarita.eu/nl/index.html (site geraadpleegd op 14 November 2015)

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s