Het Poolse onverwoestbare nationalisme?

‘It has been said that Poland is dead, exhausted, enslaved, but here is the proof of her life and triumph’

-Henryk Sienkiewicz

Polen heeft veel meegemaakt sinds 966, het jaar waarin Mieszko, de toenmalige hertog van Polen, zich liet omdopen tot het christendom en zo het christendom in Polen introduceerde. Tevens wordt dit jaartal gebruikt als stichtingsdatum van de Poolse staat. Polen heeft sindsdien meerdere transformaties meegemaakt. Zo is het land een aantal keer van de kaart verdwenen (de Poolse delingen) en is Polen bovendien meerdere malen van vorm veranderd. Verder is Polen in westelijke richting verschoven sinds het uiteenvallen van de Sovjet-Unie, wat te zien is aan de politieke multilaterale organisaties (Europese Unie en NAVO), waar Polen lid van is. Ondanks deze westerse integratie en economische en democratische succesvolle hervormingen is Polen geen ‘vooruitkijkende’ staat te noemen. Polen kan namelijk meer omschreven worden als een staat, waar het verleden nooit echt tot het verleden is gaan horen. Polen houdt nog altijd erg vast aan zijn trieste verleden en de Poolse bevolking rakelt oude gebeurtenissen dan ook vaak op. De vraag is dan ook waarom dit nationalisme juist zo diep geworteld is in het Poolse bewustzijn.

Katholicisme 1

Spotprent: Polen en de migrantenkwestie

Professor Magdalena Kania-Lundholm claimt dat het Poolse nationalisme het gevolg is van de geopolitieke positie van het land, namelijk tussen de twee grootmachten Duitsland en Rusland in. Ze verdeelt de opkomst van het Poolse nationalisme in drie fasen. De eerste fase noemt zij de ‘nationale wil’. De nationale wil beslaat de periode 1569-1795, toen Polen deel uitmaakte van de Pools-Litouwse Gemenebest. Gedurende deze tijdspanne werd ‘de natie’ gezien als een politieke verbintenis tussen burgers en edellieden. De edellieden hadden dezelfde rechten en zij hadden het idee dat zij ‘patriottistische plichten’ hadden. Daarbij was de natie een zogenaamde gemeenschap binnen een bepaald territorium, gebaseerd op dezelfde etniciteit. In die zin was nationalisme in deze periode vooral verbonden aan een collectieve gemeenschap binnen een bepaald grondgebied. Wat bleef er dan over van dit territorium-gebonden nationalistische sentiment toen Polen de drie delingen (1772, 1793, 1795) onderging en uiteindelijk geen grondgebied meer overhield?

Het stateloze Polen vormde de basis voor de tweede nationalistische fase, wat Kania-Lundholm kenmerkt als de ‘nationale wil’. Vanaf dat moment was ‘Poolsheid’ niet meer verbonden aan een staat, maar was het alleen nog maar te vinden in de harten en zielen van de Poolse bevolking. Doordat zij geen soeverein territorium meer bezaten, moesten de Polen hun nationalisme als het ware herdefiniëren. Volgens de Poolse econoom Walicki voelden de Polen zich in deze fase vooral met elkaar verbonden door de gemeenschappelijke achtergrond, cultuur, taal en de katholieke kerk. Omdat er gedurende de achttiende en negentiende eeuw weinig sprake was van educatie, vrijheid van meningsuiting en vrijheid van organisatie, nam de katholieke kerk de plaats over van een civil society. De katholieke kerk vormde nu de basis van het Poolse gemeenschapsgevoel en tegelijkertijd versmolten de waarden van de kerk en de Poolse cultuur met elkaar. Bovendien ontstond toen het zogenaamde ‘Poolse messianisme’. Evenals de andere Europese landen viel ook Polen voor de magie van de Romantiek gedurende de negentiende eeuw. Poolse romantici ‘buitten’ de Poolse stateloosheid en de wens naar onafhankelijkheid uit om het idee door te zetten dat Polen, net als Jezus, een missie had in Europa. Zo schreven vooraanstaande Poolse poëten zoals Adam Mickiewicz en Juliusz Słowacki dat Polen de ‘Christus der Europese naties was’ en niet alleen voor zijn eigen vrijheid en soevereiniteit vocht, maar voor die van alle onderdrukte naties. Rond de tweede helft van de negentiende eeuw veranderde de romantische oriëntatie in een positivistische. Zo werden Poolse mythologieën ingeruild voor educatie over de Poolse vaderlandse geschiedenis. Bovendien werd er gepoogd om ditmaal niet alleen de bovenklasse te bereiken, maar ook de boeren. De afschaffing van de horigheid was hier een belangrijke maatregel bij. In de twintigste eeuw ging deze verspreiding van de Poolse historie door, vooral onder leiding van Roman Dmowski. Dmowski wordt door veel Polen gezien als de aartsvader van het Poolse moderne nationalisme en was de leider van de rechtse nationalistische partij ‘Endecja’. Deze partij combineerde etniciteit en religie met elkaar en noemde het ‘Polak-Katolik’.

Na het Verdrag van Versailles in 1918 was Polen eindelijk weer een staat met een grondgebied en verschoof het land in westerse richting, doordat het oude gebieden van Duitsland kreeg. Dit is de laatste fase (‘nationale interesse’) in het model van Kania-Lundholm over het traditionele nationalisme in Polen. In de twintigste eeuw werd het nationalisme opnieuw gekoppeld aan een territorium, gemeenschappelijke taal, gedeelde geschiedenis, etniciteit en religie. De kerk verdween niet uit de nationalistische ideologie ondanks de pogingen van de communisten, maar bleef een belangrijk element binnen de Poolse cultuur en werd daarbij een protestkanaal tegen het toenmalige regime. Ook nu Polen officieel een vrije democratie is, is de kerk nog altijd invloedrijk.

Tegenwoordig schrijven de kranten dat Polen verder naar het rechterspectrum verschuift en dat nationalistische sentimenten groeien. Tot op heden is de gematigde pro-Europese partij PO (Platforma Obywatelska) de enige politieke partij sinds 1989 die een herverkiezing won, maar nu lijkt aan deze heerschappij een einde te zijn gekomen. Zo voorspellen de polls dat de rechtse partij PIS (Prawo i Sprawiedliwość) de parlementsverkiezingen van 2015 gaat winnen. Dit betekent dat de Polen steeds meer neigen naar een agressief beleid, bijvoorbeeld jegens Rusland.

Daarbij zorgt het migrantendebat voor een beeld van ‘verergerd Pools nationalisme’. In West-Europa wordt Centraal-Europa vaak gekenmerkt als ‘onverdraagzaam’ en ‘nationalistisch’. Het lange tijd weigeren om deel te nemen aan de herverdelingsplannen van de migranten, droeg dan ook extra bij aan dit beeld. Toch ging de Poolse regering uiteindelijk overstag en heeft de regering geaccepteerd om 9287 migranten op te nemen. Polen opent hiermee de deuren voor veel migranten en staat op nummer vier van EU-landen die de meeste migranten toelaten. Dit besluit heeft tot veel ongenoegen geleid van de Poolse president Andrzej Duda en een groot deel van de Poolse bevolking.

Volgens journalist Michiel van Blommestein hebben de Polen vooral veel bezwaar omtrent het migrantendebat, omdat zij bang zijn dat West-Europa ‘dezelfde fouten’ gaat herhalen. De Polen refereren hier aan de Tweede Wereldoorlog, waar de Westerse wereld steeds toegaf aan de wensen van Adolf Hitler gedurende de appeasementpolitiek. Zo was de Poolse bevolking erg boos in 2010 toen een moskee werd gebouwd in het stadsdeel Ochota te Warschau. Deze moskee was in hun ogen namelijk een ‘stap naar [de] islamisering van Polen’. Bovendien reageerden veel Polen geërgerd, nadat bleek dat het vanwege de vluchtelingencrisis mogelijk werd om duizenden gezinnen uit het Midden-Oosten in Polen toe te laten, terwijl de regering weinig moeite leek te doen voor de repatriëring van etnische Polen uit Oekraïne en Kazachstan. Aleksandra Slusarek, voorzitter van de ‘Vereniging van Repatrianten van de Republiek Polen’, noemde deze actie ‘vernederend’ en beschuldigde de Poolse regering van ‘landverraad’.

Polen is en zal altijd een complexe staat vormen. Uit Kania-Lundholm’s analyse blijkt dat het Poolse nationalisme erg diep geworteld is en vooral gebaseerd is op twee elementen: territorium en de katholieke kerk. Toen het Poolse territorium werd afgepakt, greep Polen terug naar de institutie van de kerk om toch nog iets van een bindende factor te hebben. En juist de angst dat deze twee zekerheden (kerk en grondgebied) mogelijk wegvallen, is voor Polen moeilijk te bevatten. Polen is misschien niet zozeer xenofobisch of intolerant, maar getraumatiseerd door het verleden. Meerdere malen is Polen bezet en onvrij geweest en dat zijn de Polen niet vergeten. Het feit dat het Poolse volkslied begint met de zin ‘Jeszcze Polska nie zgineła’ (nog is Polen niet verloren), laat al zien hoe diep het besef zit van de vergankelijkheid van het Poolse grondgebied. Deze vergankelijkheid zien Polen echter nu ook bij de kerk. Vroeger was de kerk altijd een vaste zekerheid, waar de Poolse bevolking op kon rekenen en die de bevolking staande hield. Nu ervaren veel Polen dit niet meer zo door de opkomst van de Islam. Polen vrezen niet alleen de komst van migranten, maar met name de komst van de Islam. Polen bleef de facto bestaan zonder grondgebied, maar de Polen vrezen dat het bestaan van hun kerk (en dus hun natie) zal worden aangetast door deze religie.

Zelf ben ik er niet van overtuigd dat deze ‘aantasting’ zal doorzetten, maar geloof ik dat Polen en het idee van de Polak-Katolik zich staande zullen blijven houden. Polen is zoals Sienkiewicz zei ‘dood, uitgeput en een slaaf geweest’, maar doet het bijvoorbeeld sociaaleconomisch gezien beter dan ooit (enige EU-land zonder recessie). Daarin is al te zien dat de huidige angst niet per se een reële angst is. Met het nog levendige nationalisme is Polen zeker lang niet verloren!

Katholicisme2

Protestposter tegen de migrantenstroom

 

Bibliografie

 Blommestein, M. Van, ‘Pools verzet tegen migranten is geen platte xenofobie’, http://www.elsevier.nl/Buitenland/achtergrond/2015/10/Pools-verzet-tegen-migranten-is-geen-platte-xenofobie-2693958W/, geraadpleegd op 11 oktober 2015.

Hunin, J., ‘Moskee is stap naar Islamisering van Polen’, http://www.volkskrant.nl/leven/-moskee-is-stap-naar-islamisering-van-polen~a1001617/, geraadpleegd op 11 oktober 2015.

 Kania-Lundholm, M., Re-branding A Nation Online: Discourses on Polish Nationalism and Patriotism, Uppsala: Uppsala University Library 2012.

Niemitz, D., ‘Right-wing parties monopolize Polish parliamentary election’, http://www.wsws.org/en/articles/2015/10/10/pola-o10.html, geraadpleegd op 11 oktober 2015.

‘Zonder auteur’, ‘Eerste vluchtelingen herverdeeld’, http://www.volkskrant.nl/buitenland/eerste-vluchtelingen-herverdeeld~a4159880/, geraadpleegd op 11 oktober 2015.

‘Zonder auteur’, ‘Poland Quotes’, http://www.brainyquote.com/quotes/quotes/h/henryksien320359.html?src=t_poland, geraadpleegd op 11 oktober 2015.

 

 

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s