Het Zwarte Vierkant

In de moderne kunstgeschiedenis zijn vele voorbeelden te vinden van kunstenaars wiens werken uitnodigen tot discussie: wat is kunst? Stromingen die deze grenzen opzoeken ageren meestal tegen een dominantie waarin de definitie van kunst getracht is vast te stellen. Onder het mom van het dadaïsme, bijvoorbeeld, een stroming die vaak als non-kunst is getypeerd, daagde Marcel Duchamp heersende conventies uit met zijn Fontaine, een urinoir, simpelweg ‘R. Mutt’ gesigneerd (Peters 2012). Een ander, ofschoon een serieuzer voorbeeld, is het suprematisme, met Kazimir Malevitsj als onbetwiste voorloper. De ogenschijnlijk simplistische vormen en kleuren wekken dezelfde discussie over kunst op. Waarom is een zwart vierkant, bijvoorbeeld, kunst?

Malevitsj’ mijdt met zijn stroming alle imitaties van de realiteit: zijn doel was pure kunst, dat kan bestaan zonder verband aan objecten (Hilbersheimer 1960). Het iconische Zwarte Vierkant straalt dit uit: de bedoeling is niet dat je aan iets anders gaat denken dan aan het vierkant. Vergelijkbaar hiermee is de ‘Nieuwe Beelding’ van Mondriaan. Ook hij was op zoek naar kunst die op zichzelf kon staan (Rens 2013).

Zelf hielp Malevitsj’ interpreten niet: op de vraag wat zijn Zwarte Vierkant betekende, antwoordde hij meestal met ‘niets’ of vertelde hij dat het met niets uit de realiteit te vergelijken is (Kooke 2013; Kunstvensters 2011). Op de eerste expositie, in 1915, hing het Zwarte Vierkant in de hoek van de kamer bij het plafond, de plek waar in Russisch-orthodoxe huizen normaliter een religieus icoon hing. In de Katholieke Kerk hebben mensen een dergelijk icoon nodig om te bidden; een icoon is als het ware een bemiddelaar tussen hemel en aarde. Ligt daar dan de crux van het interpreteren van Malevitsj’ werk?

Wellicht probeerde Malevitsj over te brengen dat de geometrische abstractie van het Suprematisme minstens even belangrijk is als religie. Of misschien wilde Malevitsj uitdrukken dat religie geen troost, geen betekenis biedt. Of dat geometrische vormen zo belangrijk zijn dat het werk dáár moet hangen.

Het schilderij heeft tot kritiek en discussie geleid. Het is een leeg schilderij, zou je zeggen. Maar leeg is het verkeerde woord: het is immaterieel. De plek van het schilderij was meer dan een provocatie: het was een toonbeeld van een nieuw soort spiritualiteit (Scheijen 2015). Naar mijn inzien kan het schilderij gezien worden als een kritiek op religies – bij uitstek spiritueel gedachtegoed– die zich grootschalig materieel manifesteren. Die spiritualiteit gaat niet om relikwieën, orgels of glas-in-lood – het staat op zichzelf. De vraag wat het schilderij concreet behelst, is hetzelfde als vragen wat spiritualiteit concreet behelst: het is niet te vergelijken met iets uit onze realiteit. Wat kunst en spiritualiteit uitdragen moet niet vergeleken worden met iets wat zelf kunnen waarnemen. Kunst en spiritualiteit moeten ons aanzetten tot denken lós van de realiteit.

 

 

 

 

 

 

 

LITERATUUR

Kooke, S. (2013) “Ultieme abstractie” Trouw http://www.trouw.nl/tr/nl/5009/Archief/article/detail/3373660/2013/01/08/Ultieme-abstractie.dhtml
Geraadpleegd op 24 januari 2016.

Kunstvensters (2011). “Canon van de Moderne Kunst: Malevich”

http://kunstvensters.com/2011/11/27/canon-van-de-moderne-kunst-malevich/

Geraadpleegd op 27 januari 2016

Hilbersheimer (1960) “Kasimir Malevich and the Non-Objective World” Art Journal, Vol. 20(2): 82-83

Michael A. Peters (2012) “On the Edge of Theory: Dadaism, (Ca-Caism), Gagaism.” Review of Education, Pedagogy, and Cultural Studies, Vol 34(5): 216-226

Rens, A. (2011). “Wie is Piet Mondriaan?” Mondriaan.nl http://www.mondriaan.nl/articles/view/wie_is_piet_mondriaan

Geraadpleegd op 28 januari 2016.

Scheijen (2015) “De Geest van de Revolutie: De Russische Avant-garde 1914-1936” Universiteit van Amsterdam. College gegeven op 22 september.

 

 

 

 

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s